Kasaysayan 207

Kabutihang-Loob, Pakikipagkapatiran, at Pagmamahal sa Kapwa: Ang Legionarios del Trabajo, Katipunan at si Jose Rizal

2005-11-20T22:55:00.000-08:00

________________

ni Kathlene G. Aquino

Introduksiyon

May mga bagay na hindi namamatay. May mga pinapangarap o mga nilalayong pilit na inaabot ang katuparan. Ganyan ang Legionarios del Trabajo. Pilit na isinasakatuparan ang isang pangarap o layuning nauna nang ipinahayag at pinasimulan ni Dr. Jose Rizal at ang samahang Katipunan ni Andres Bonifacio. Ang Legionarios del Trabajo ay ang pagpapatuloy ng isang mithiing matagal nang inaabot---isang lipunang malaya. Malaya sa opresyon. Tunay na kalayaan na maaabot lamang sa pamamagitan ng isang malinis o mabuting kalooban, na nakaagapay naman sa pakikipagkapatiran at pagmamahal sa kapwa.

Noong una, akala ko ang Legionarios del Trabajo ay katulad din ng mga militanteng kapatiran o organisasyon na umusbong sa unang mga dekada ng pamamahala ng mga Amerikano sa Pilipinas. Kadalasan ang tema lamang ng mga organisasyong ito ay pulitikal, ang paglaban, kadalasan, sa gobyernong Amerikano at sa lahat ng representasyon nito. Ang Legionarios del Trabajo ay naiiba. At ang kaibhang ito sa iba pang samahang umusbong ay siya namang pagkakatulad niya sa isa pang kapatiran na nauna dito, ang Kataas-taasang Kagalangagalang na Katipunan ng mga Anak ng Bayan o Katipunan ni Andres Bonifacio. Gayundin naman, hindi maitatakwil ang impluwensiya ni Dr. Jose Rizal sa dalawang samahang ito.

Layunin ng papel na ito na ipakita ang ugnayan sa isa’t-isa nina Jose Rizal, ang Katipunan at ang Legionarios del Trabajo. Pag-uukulan ng pansin ang diwa ng kabutihang-loob[1] at ang manipestasyon nito---ang pakikipagkapatiran at pagmamahal sa kapwa, ang mga taling nag-uugnay sa bawat-isa.

Bagaman at nagpatuloy sa mahabang panahon ang Legionarios del Trabajo, ang pokus ng papel na ito ay ang mga unang taon lamang ng pagkatatatag ng kapatiran, mula 1918 hanggang dekada ’20.

Ang Legionarios del Trabajo at ang Unyon

Sa aklat ni Renato Constantino[2], ipinapahiwatig niya na ang Legionarios del Trabajo (LDT) ay isang unyon o may mga simulaing tulad ng unyon. Ayon sa kanya ang LDT ay itinatag noong 1919, bilang produkto o resulta ng naganap na istrayk ng mga manggagawa laban sa Manila Electric Company. Maliban dito inilahad rin niya na ang samahan ay may mga simulaing masoniko at pagkamakabansa. Ayon din sa kanya, isa sa mga tagapagtatag ng samahan ay si Crisanto Evangelista (maliban kay Domingo Ponce at iba pang kasamahan), na umalis din sa samahan dahil daw sa isyu ng paggamit ng mga masonikong ritwal. Pinabulaanan naman ito ni Domingo Ponce, isa sa mga tagapagtatag ng samahan at kinikilalang Dakilang Patnugot o Gran Legionario. Ayon sa kanya, si Evangelista ay kasama sa mga pulong na isinasagawa nang binubuo pa lamang ang samahan noong mga unang buwan ng 1918, kasama sina Potenciano Salita, Pio Santos, Melanio de Jesus, Agrifino Farol.[3] Gayunpaman, umalis si Evangelista, ayon sa kanya, nang kusang-loob dahil sa mga trabaho niya bilang pinuno sa Union de Impresores.

Sa tingin ko, maaaring tumiwalag nga talaga si Crisanto Evangelista, hindi lamang dahil sa pag-angkop ng samahan ng mga masonikong ritwal, kundi dahil sa mas malalim pang dahilan. Sa tingin ko, bagaman at ito ay haka-haka lamang, umalis si Evangelista dahil ang simulain ng Legionarios del Trabajo ay taliwas sa isinusulong niyang simulain. O puwede ring sabihin na pareho sila ng simulain, at ito ay ang pangangalaga sa kapakanan ng mga manggagawa, subalit magkaiba ang mga kaparaanan. Militante ang kaparaanan ni Evangelista. Itatatag niya pagkatapos ang Partido Komunista ng Pilipinas.

Samantala, dahil rin sa malawakang pag-usbong ng iba pang samahan na kumakalaban sa Gobyernong Amerikano sa panahong iyon at ang paggamit nito ng isyu ng komunismo para pigilan ang paglaganap ng mga samahan, nadawit ang Legionarios del Trabajo. Inakala itong isa ring komunistang samahan.[4] Umabot pa ang kaso sa Court of First Instance[5], subalit napawalang-bisa din ang kaso, ayon na rin kay Domingo Ponce. Nagpapatunay ito sa pag-aakalang ang Legionarios del Trabajo, kundi man isang unyon, ay isang samahan na mala-unyon.
Madali nga namang akalain na ang Legionarios del Trabaho ay isang unyon, lalo pa at mukhang sa panahong itinatatag ito ay nag-uusbungan din ang maraming unyon at mga samahang manggagawa. Pangalan pa lamang ay tunog unyon na. Legionarios del Trabajo. Mga Kawal ng Paggawa. Kapatiran ng mga Malalayang Manggagawa o Anakpawis. Ang pinakapinagtutuunan ng pansin ay ang Paggawa at ang mga Manggawa. Ang LDT ay may “pagnanasang makatulong sa pagbabagong buhay ng mga manggagawa…”[6]

Gayunpaman, nilinaw ni Domingo Ponce na ang LDT ay hindi isang unyon.[7] Isa itong kapatiran na ang layunin ay ang pagsasapamuhay ng mga prinsipyong moral, pagkakawang-gawa at pagkamakabansa. Bagaman at layunin nitong makatulong sa mga manggagawa at mapabuti ang kanilang kalagayan, ito ay matatamo sa pamamagitan ng pagsasapamuhay ng mga prinsipyong moral, pakakawang-gawa at pagkamakabansa. Gayunpaman, hindi nito tinututulan ang mga miyembro o kapatid na sumali sa mga unyon o magtatag ng mga sariling unyon. Sa katunayan ay makakaasa pa nga ng tulong moral at pinansiyal mula sa kapatiran kung kinakailangan.

Mapapatunayan ang ganitong pananaw sa buwanang pahayagan ng LDT---ang Bagong Buhay. Kung talagang simulaing pang-unyon ang isinusulong ng kapatiran ay makikita na sana ito sa mga artikulong nasusulat sa pahayagan. Lalo pa at ang pahayagan ang “bibig” at “tagapagtanggol” ng samahan.[8] Subalit hindi naman. Sa katunayan, sa mga lumabas na edisyon ng pahayagan mula Oktubre 1922 hanggang Agosto 1923, ang mga unang edisyon ng pahayagan, mas kapansinpansin ang mga artikulong nagpapasaring sa Simbahang Romano Katoliko.[9] Wala man lamang artikulo na lumabas na tumututol sa pamahalaan o sa mga negosyante hinggil sa karapatan ng mga manggagawa tulad ng pagtaas ng sahod o pagbawas sa oras ng pagtatrabaho.

Kung gayon, kung hindi unyon, ano ba talaga ang kapatirang Lehionarios del Trabajo? Ang sagot ni Ponce, isang lihim na organisasyon. Isang lihim na organisayon na may mga sagisag, taguri at kasangkapan.[10]

Ayon kay Ponce, isinilang ang LDT sa dalawang kadahilanan---kadahilanang may kinalaman ang wikang Tagalog at sa karalitaan.

“Ang dangal at puri ay hindi na bagang maaaring mamugad sa pusong hindi makapagsalita kungdi wikang Kastila’t Ingles lamang? Wala na kayang taong marangal at may matuwid sa mga gumagamit ng wikang sarili lamang? At sa mga maralita, diyan sa tahasang sumusunod sa mga aral ng Dakila’t Kauna-unahang Manggagawa sa Daigdig, na sa pawis ng iyong noo nanggagaling ang iyong kakanin, ay wala rin kayang karapatan na tumanggap ng mga biyayang dapat na tamuhin ng mga nasasapi sa mga karapatang kauri ng Lehion?”[11]

Hindi nagustuhan ni Ponce ang pagbabawal sa paggamit ng Tagalog sa ibang kapatiran (Ito yung sinasabi ni Constantino na pagkamakabayan ng LDT.). Gusto rin niyang magtatag ng kapatirang para sa mga mararalitang tao, isang reaksiyon sa mga elitista at eksklusibong mga organisasyon noong panahaong iyon.

Ang Legionarios del Trabajo at ang Masoneriya

Isa sa pinakakalaban ng LDT ay ang Simbahang Katoliko.[12] Ito ay sa dahilang isa itong lihim na organisasyon. Ang ganito namang reaksiyon ng Simbahan sa mga lihim na samahan, partikular na sa Masoneriya, ay isa nang tradisyon na nag-ugat pa sa panahon ng mga Espanyol. Ipinagtanggol naman ni Domingo Ponce kung bakit pinapanatili ang pagiging lihim ng samahan. Ayon sa kanya, ito ay sa kadahilanang hindi mauunawaan ito ng mga hindi kasapi at magdudulot lamang ito ng hindi pagkakaunawaan at kaguluhan.[13]

Gayunpaman, hindi maitatanggi na ang LDT ay naimpluwensiyahan ng Masoneriya. Ang pagiging lihim na samahan nito ay isa nang patunay. Idagdag pa ang mga simulain nitong Kalayaan, Pagkakapantay-pantay, at Pagkakapatiran.[14] Ito ang tatak ng Masoneriya. Gayundin ang ang mga simbolong ginagamit nito. Isang halimbawa ay ang larawan ng kompas na matatagpuan sa Blue Book[15] ng LDT. Isa ang simbolong ito sa mga prominenteng simbolo ng Masoneriya.[16] Gayundin ang kagamitan o paraphernalia at mga ritwal na isinasagawa sa mga inisasyon na madalas ay nagpapahiwatig ng malalim na simbolismo. Halimbawa: pagpiring sa mga initiates, paghuhubad, pagpapasok sa loob ng kapilya at pagpapainom ng “lason,” paglalagay ng punyal sa ibabaw ng puso, pagsusuot ng medalya[17] at pulang sintas, at pagsusuot ng bonete.[18] Lahat ito ay may malalim na pakahulugan para sa kapatiran.

Nakabase din sa Masoneriya ang organisasyon sa loob ng kapatiran: Ang Dakilang Patnugot o Gran Legionario ang pinakapinuno ng kapatiran; may Dakilang Kapulungang Lihim na binubuo ng Dakilang Patnugot, Taga-ingat Lihim at Taga-ingat Yaman at dalawa pang miyembro; may Kataastaasang Lipunang Pangbansa na binubuo ng mga miyembrong nasa grado 30, 31, 32, 33 at pinangungunahan ng Dakilang Patnugot; may Sanggunian ng mga Bayani na binubuo ng mga nasa grado 17, 21, 23, 24 at pinamumunuan ng Bayani o Gran Caballero; may Katipunan sa Pagpapatalino na binubuo ng mga nasa grado 9-16 at pinangungunahan ng Kagalanggalang na Maharlika; at ang pinakamababa sa orgainsasyon, ang Kagalanggalang na mga Lohia na pinamumunuan ng mga Mararangal na Guro; bukod pa rito ay may mga kalihiman sa Pananalapi, sa Katarungan, sa Paglalamay at Rito, sa Kawanggawa, at Pagsisiyasat.[19]

May isa pang mahalagang katangian ang LDT na hango din sa Masoneriya. Ayon kay Ponce, ang Legionarios del Trabajo ay bukas sa lahat. Basta’t naniniwala sa Diyos.[20] Pero nilinaw niyang ang tinutukoy na Diyos ay hindi Diyos ng mga Katoliko o ng mga Protestante o ng mga Muslim. Basta Diyos. Ang Unang Manggagawa.[21] Walang isinusulong na anumang relihiyon o denominasyon.

Bagaman at matamang sabihin na naimpluwensiyahan nga ng Masoneriya ang LDT, hindi naman nagtatapos dito ang analisis. Sa tingin ko, ang pag-aangkop ng mga katangian ng Masoneriya ay isang “means” o pamamaraan para makuha ang isang “end” o bunga. Nakatulong sa pagpapanatili ng pagkakaisa sa loob ng samahan at sa pag-akit ng mga kasapi ang pag-angkop ng mga katangian ng Masoneriya. Ganito rin ang ginawa ng Katipunan.[22]

Gutta Cavat Lapidem

Gutta Cavat Lapidem. Ito ang mga salitang makikita sa logo ng Bluebook at pahayagan ng Legionarios del Trabajo, kasama pa ang ibang sagisag tulad ng kompas at timbangan. Sa Ingles, “Constant drops of water can break a rock.”[23] Nagpapakita ito ng pagpupursige sa anumang layunin, ng determinasyon sa paghahatid ng pagbabago, kahit na maliit lamang ang tingin sa sarili. Sa sariling salita ni Domingo Ponce:

“Ang aming mga gawain ay maaaring maliit, ang kapatirang ito’y binubuo din ng mga maliliit, an gaming kakayahan ay parang maliliit din, ngunit sa ibabaw ng kaliitang iyan, kailanma’t nilakipan ng tiyaga, sipag, at talino ay makakaukit din an gaming kaliitan, ng lalong matitigas na bato. Ang patak ng tubig ay siyang huwaran. Gasino ang mga patak ng tubig na may iba’t ibang pook na pinupuntahan? Walang anoman. Dinadala ng hangin. Datapwat ang mga patak ding iyan ang nakaagnas sa lalong matitigas na bato na kapag pumapatak na na panay sa isang pook lamang.”[24]

Ang pinapangarap ay isang Daigdig na pinaghaharian ng Kalayaan, Pagkakapantay-pantay, at Pagkakapatiran.[25] Ang tatlong simulaing ito ay ang LIWANAG ayon Juan Arsciwals, punong patnugot ng Bagong Buhay.[26] Ang taguri naman dito sa mga simulaing ito ni Ponce ay Demokrasya. Ayon sa kanya, ang demokrasya ay isang “katutubong halaman.”[27] Hindi ito hinango mula sa labas. At hindi rin totoo na dinala ito sa atin ng mga Amerikano. Ang ideya ng demokrasya ay nasa Pilipinas na bago pa man dumating ang mga Amerikano. Pinatunayan ito ni Andres Bonifacio at ng kanyang Katipunan na may hangaring pagkakapantay-pantay ng lahat ng tao sa kabila ng pagkakaiba ng kulay o lahi. Ipinagpatuloy ito ni Emilio Aguinaldo, ayon sa kanya, sa kanyang Republika ng Malolos, dahil ipinaghiwalay ang Estado at Simbahan. Ipinagpatuloy pa itong lalo ng mga Amerikano nang dumating sila.

Sa mga ganitong pahayag ni Domingo Ponce masasabi kong hindi pulitikal ang oryentasyon ng kapatiran. Hindi naman ang Gobyernong Amerikano o sa Estados Unidos mismo ang puntirya. Mukhang masaya pa nga si Ponce na sabihin na maraming mga Legionarios ang tumulong sa mga Amerikano noong digmaan laban sa Hapon.[28] Ayon pa sa kanya: “Iginagalang ko ang Gobernador-Heneral sa kasalukuyan at lalo pa man ding iginagalang ko ang Dakilang Watawat ng Mapagpalayang Bansang Amerikano ngayong sumasakop sa ating bansa.”[29] Kung tutuusin, hindi tinitingnan na hudyat ng pagkawala ng demokrasya ang pagdating ng mga Amerikano.
Ang Liwanag o Demokrasya o Kalayaan[30] ay hindi nakasalalay sa Estados Unidos o sa Gobyerno. Ang Liwanag o Demokrasya o Kalayaan ay hindi tumutukoy sa pulitikal na pakahulugan. Ang mga ito ay nasa aspetong moral.

Sa tingin ko, ito rin ay ang Kalayaang hinahangad ng Katipunan ni Andres Bonifacio at ni Jose Rizal. Iyon nga lamang at “prerequisite” ng Kalayaang isinusulong ni Bonifacio ang paghiwalay mula sa Espanya, kaya naganap ang Rebolusyon ng 1896, samantalang ang LDT ay hindi na nakita pa ang pangangailangan pa ng paghiwalay sa Estados Unidos. Gayunpaman, pareho ang tinutungo ng dalawa-Kalayaan mula sa opresyon, Kalayaan mula sa kadiliman (Liwanag), isang moral na lipunan na Malaya dahil iginagalang ang mga karapatan at kalayaan ng mga tao, may pagkakapantay-pantay at pagkakapatiran at pagmamahal sa kapwa. At ito ay maaabot lamang sa pamamagitan ng pagkakaroon ng mabuting kalooban.

Ang isang Lehionario:
“…sa loob ng kadiliman, ay sulong pananglaw; sa masukal na landas ng buhay ay kasangkapang panggamas; sa loob ng kaligaligan ay tagapamayapa; sa mahihina ay gabay; sa mga bulag ay taga-akay; sa mga api ay katulong; sa mga nangangailangan ay pangagdong; sa mga masasama ay kaaway; sa pagtupad ng tungkulin ay uliran; sa harap ng katarungan ay tapat na alagad; at sa kanyang Inang Bayan ay anak na tagapamasakit, na laang mamuhunan ng buhay…”[31]

Malinis na kalooban. Ang manipestasyon ng malinis na kalooban ay pagtulong sa kapwa at pakikipagkapatiran. Ang hinahangad na simulaing Kalayaan ay maabot sa pamamagitan ng pagkakaroon ng malinis na kalooban. At ang pagkakaroon ng malinis na kalooban ay ipinapakita ng isang matulunging puso.

“Ang Lehionario ay walang dapat na harapin sa tuwituwina kungdi ang tumulong sa kagalingan ng kapwa…makatulong sa kapwa, matangkikik ang mga maralita at mailigtas sa kapangyayaan ang mga balo, ulila, at matatanda…”[32]

“Ang samahang ito ay isang kapatiran. Tinatawag na kapatiran iyong mga samahang nagtuturo na ang kapwa ay kilalanin at ituring na Kapatid, yaong mga samahang nag-aakay sa tao sa lalong ikadadakila niya; yaong mga samahang ang iniaaral at isinasagawa ay ang pagdadamayan at pagkakawanggawa.”[33]

Sa unang labas ng pahayagan ng LDT ay ipinalabas ang ganitong anunsiyo:

“Sa loob ng Kgg. At Mgl. na Lohia “Pasong Santol” Blg. 141 ay minsan pang nakilala at tunanghal ng madla ang bias ng kapatiran.

“Ang may bahay ng isang Aralan, kap. Na Gabriel Aledia, ay tumutugon sa tawag na Juliana Diaz ni Aledia, ang buhat pa sa pagkakasakit, matapos makapanganak, ay hindi pinabayaan ng lahat at bawa’t isang kabilang sa “Pasong Santol” Blg. 141, lalonglalo na ng Mgl. na Guro, Kap. Na Dionisio Añonuevo, na siyang nangalagang masakit sa paggamot at paghahatid sa Ospital Heneral; at dahil sa sadyang tinawag na ng Dakilang Manggagawa sa kanyang sinapupunan, paano mang pagkapangalaga at pagsusmakit ang ginawa nila upang mailigtas sa kamatayan ay hindi rin naagaw; kaya’t noong ika 8 ng Septiembre ay ginanap nila ang paghahatid sa huling hantungan sa Kawit, Kabite; at sa kanilang tapat na pagdadamayan ay kinaludan at hinangaan ng lahat na nakamalas sa gayong matamis na pagkakapatiran. Ang dalawang bunsong naiwan sa Kap. Na Aledia ay hindi pinababayaan ng Lohia; at sa supot ng kawanggawa ay laging may kaukulang abuloy at pangangalaga.”[34]

Narito pa ang isa: Ang LDT sa Cebu ay nagdaos ng “Baile de Caridad” noong Enero 1, 1923. Ang perang nalikom, higit isang libong piso, ay ipinamahagi sa mga nangangailangan: 200, sa Bayanbayan ng mga Ketongin sa Kulion; 300, sa Ketongin sa Carreta; 300 sa “Maternity House” ng Club de Mujeres; 100 sa Samahang Anti-tuberculosa at mga pulubi.[35]

Ang paglalathala ng mga ganitong gawi ng mga miyembro ng kapatiran upang magsilbing halimbawa ay nagpapakita sa pagsusulong sa prinsipyo ng kawang-gawa na nagpapakita naman ng pagmamalasakit sa kapatid at sa kapwa.

Ang Batayan at ang Kartilla: Ang Legionarios del Trabajo at ang Katipunan

Ang sumusunod mga aral ng Legionarios del Trabajo, ang Batayan:

(1)Ibigin ang Diyos at ang Bayan ng higit sa pag-ibig sa sarili; ang Diyos pagka’t siya ang Dakilang Manggagawang nagsimula sa lahat, at ang Bayan pagka’t siyang pinaghahantungan ng buhay, kalayaan, at katahimikan;

(2) Ang pag-ibig ay nakikilala sa tumpak na pagtupad sa tungkulin; ang Pag-ibig ay wala sa may masamang hangarin at lisyang kilusan, ang Pag-ibig ay siyang naguudyok sa sino pa man sa lalong mga dakila at banal na gawain;

(3) Ang manggagawa ay hindi isang makinang gumagalaw o pinagagalaw lamang. Ang manggagawa ay tao, may puri at kaluluwa na walang pinagibhan sa puri at kaluluwa ng mga hari at mayayaman;

(4) ng taong naglalagay ng kanyang pag-asa sa magagawa ng iba ay pumapatay sa tanging pagasang makapagliligtas sa kanya: pagasa sa sarili (self-help);

(5) Sa alin mang pakikibaka, ang sa mahirap at mayaman ang siyang totoong alangan. Dahil diyan, sa ibabaw ng lahat ng katwiran, ang mahihirap ay may tungkulin pang mahigpit na magpakatatag at magsapisapi, pagkat diyan nasasalig ang kanilang Lakas at Karangalan;

(6) Ang lahat ay tunay na magkakapatid. Walang hangganan ang mga bansa. Ang lupang tinubuan nati’y ang sangdaigdig. Subalit hindi masama ang gumawa ng tungo sa ikapananahimik at ikaliligaya ng bayang kinamulatan na siyang tahanan nati’t ng ating mga anak at apo;

(7) Ang lahat ng pangkatin sa politika at pananampalataya ay pantaypantay. Sila’y paraparang nauukol lamang sa isang Mithi, bagama’t iba’t ibang landasin ang tinatahak kaya’t ipinagbawal sa sinapupunan ng Lehion ang pag-uusap o pagtatalo ukol diyan;

(8) Ang politikang walang kulay na pagbubukobukod o pagtatangitangi, ang politikang panglahat at nauukol sa kapakanan ng boong sangbayanan ay maaring pag-usapan at yakapin. Manapa’y magiging isang tungkulin ng Lehion ang bagay na iyan, pagka’t siya’y kawal na tapat ng Kalayaan at Pakikipagkapatiran;

(9) pakilusin at palusugin ang Katauhan, hanggang sa dako pa roon ng mga karaniwang tuntunin, ay siyang tungkulin ng mga Manggagawang Malalaya;

(10) Uliranin ang may mabubuting loob, ibigin ang mga mahina, itakuil ang mga masasama, ngunit ang sinoman ay huwag ipagtatanim. Huwag manuya sa mga kapatid na nagkakamali, turuan silang malumanay, igalang at tangkilikin ang tanang matanda, bata, at mga ulila;

(11) Sikaping maging isang mamamayang karapatdapat. Dahil diyan ang sinomang dayhan ay dapat tulungan at kalian ma’y di dapat samantalahin ang kanyang kahinaan;

(12) Igalang at mahalin ang mga magulang; ang asawa’y ituring na tunay na kapatid sa hirap at kasayahan, at siya’y dapat mahalin na gaya nang pagmamahal sa sarili. Papag-aralin at tangkilikin ang mga anak, at tantuing nasa Karunungan ang Kabihasnan at Kaligtasan sa haharapin ng mga bata. Ang anak na nahuhubog ang pagiisip, maliit pa, sa palihan ng magagandang halimbawa, ay karangalan ng kanilang magulang at ng boong bayan;

(13) Igalang at ipagtanggol ang Kapisanang kinabibilangan. Lahat ng paggalang at pagtatanggol na maiiukol sa kinaaanibang Samahan ay ikararangal mo’t ikapupuri. Kung ang isa nang kasapi ang unaunang kumukutya at naglalaro sa kapisanang kinaaaniban niya, ang kapisanang iyan ay hindi dapat na umasang igagalang at kikilalanin ng kapuwa niya kapisanan.

“Kung ang lahat ng Batayang ito ay natutupad na, ay matatapos na ang digmaan sa ibabaw ng lupa, at ang pananalat, ang paghihikahos at iba pang kalagimlagim na pangyayari’y mawawala na…”[36]

Samantala, narito naman ang mga aral ng Katipunan. Malimit inilalathala sa Baong Buhay ang mga aral ni Andres Bonifacio at ng Katipunan lalo na ang Bagong Buhay noong Agosto 1923, marahil para gunitain ang pagputok ng Rebolusyon ng 1896 noong Agosto 1896, ay inilathala ang mga “Aral ng Katipunan.”[37] Ang mga aral na ito ay kilala bilang Kartilla at ang mga ito ay akda ni Emilio Jacinto:

(1) Ang buhay na hindi nakaalay sa isang dakila at sagradong kusa ay parang punong walang anino, kundi man isang makamandag na damo;

(2) Ang isang magandang gawa na nagmula sa kagustuhang pagbutihin ang sarili at hindi sa kagustuhan gumawa ng mabuti ay hindi kabaitan;

(3) Ang tunay na kadakilaan ay ang pagkawanggawa, ang pag-ibig sa kapwa at ang isukat ang bawat kilos gawa’t pangungusap sa talagang katwiran;

(4) Ang lahat ng tao ay pantay-pantay, maging itim man o puti ang kulay ng balat. Ang isang tao ay maaaring superyor sa isa pang tao sa kaalaman, kayamanan at kagandahan pero hindi sa pagkatao;

(5) Ang taong marangal ay uunahin ang karangalan kaysa pansariling pansariling interes, ang taong palalo ay uunahin ang pansariling interes kaysa karangalan;

(6) Sa taong may kahihiyan, may tapat siya sa kanyang salita;

(7) Huwag sayangin ang panahon; ang nawalang kayamanan ay maari pang ibalik ngunit ang nawalang panahon ay hindi na;

(8) Ipagtanggol ang mga naaapi at labanan ang mga nang-aapi;

(9) Ang taong matalino ay maingat sa kanyang pananalita at marunong magtago ng lihim;

(10) Sa mabatong daan ng buhay, ang lalake ang gabay ng kanyang asawa at anak; kung ang gabay ay papunta sa dilim, gayundin ang kanyang asawa’t anak;

(11) Ang babae ay ituring hindi laruan kundi isang katuwang sa kahirapan ng buhay. Igalang siya sa kanyang kahinaan, at alalahanin ang inang nagsilang at nag-aruga sa iyo sa iyong kabataan;

(12) Huwag mong gawin sa asawa, anak, kapatid na babae ang anumang ayaw mong gawin sa iyong asawa, anak at kapatid na babae;

(13) Ang kamahalan ng tao ay wala sa pagiging hari, wala sa tangos ng ilong at puti ng balat, wala sa pagkaparing kahalili ng Diyos, wala sa mataas na kalagayan sa balat ng lupa; ngunit wagas at tunay na dakila ang taong, kahit laking gubat, ay may matuwid na katauhan; siyang tapat sa kanyang salita; siyang may dignidad at karangalan; siyang hindi nang-aapi at hindi tumutulong sa mga nang-aapi; siyang marunong mag-aruga at magmahal sa kanyang bayang tinubuan.[38]

Ang paglaganap ng mga aral, ayon pa sa Kartilla, ang umpisa ng Kalayaan.

Makikita ang pagkakapareho sa mga aral ng dalawang samahan. Sa mga aral bilang 3 at 4 ng Batayan at sa aral bilang 4 ng Kartilla, makikita ang pagbibigay ng dignidad sa karaniwang tao. Sa konteksto ng LDT, ang mga manggagawa. Sa konteksto ng Katipunan, ang mga indio. Sa kabuuan, ang mga aral na ito ay naglalayong hubugin ang mga miyembro na magkaroon hindi lamang ng dignidad at mataas na pagtingin sa sarili (sa kabila ng mababang pagtingin sa kanila sa lipunan), kundi magkaroon ng tuwid na Katauhan. Ang tuwid na katauhang ito ay nakasalalay sa pagkakaroon ng kabutihang-loob. Ang kabutihang-loob ay ipinapakita sa pagmamahal sa kapatid at sa kapwa. Kapansin-pansin sa mga aral ng dalawang samahan ang laging pagbanggit sa mga salitang “lahat ay magkakapatid (aral 6 ng Batayan)” o “ibigin ang mga mahihina (aral 10 ng Batayan)” o “tunay na kadakilaan ay ang pagkawanggawa, ang pag-ibig sa kapwa (aral 3 ng Kartilla)” o “ipagtanggol ang mga naaapi (aral 8 ng Kartilla).

Ang Susi ay si Dr. Jose Rizal

Gayon na lamang ang pagdakila ng LDT kay Jose Rizal. Ayon kay Ponce, ang mga isandaang porsiyento na Lehionaryo ay dapat sumunod at isapamuhay ang mga turo ni Dr. Jose Rizal.[39] Kung tutuusin, halos ganito rin ang pagdakila kay Rizal ng Katipunan. Hindi ba at ginawa siyang pangulong pandangal ng Katipunan at isinisigaw ang kanyang pangalan pagkatapos ng mga pagtitipon? Idolo ni Bonifacio si Rizal. Isinalin niya sa wikang Tagalog ang tulang “Mi Ultimo Adios” ni Rizal. Dito pa lamang makikita na kung gaano kalalim ang impluwensiya ni Rizal sa Katipunan at sa Legionarios del Trabajo. Sa tingin ko ang pinakaesensiya o katuturan ng dalawang samahan, ang kanilang mithiin ay nakaangkla kay Jose Rizal.

Ano ba ang paniniwala ni Rizal na nakaimpluwensiya at humubog sa dalawang samahang ito?

Nagkaroon na ng napakaraming pag-aaral kay Jose Rizal at ang naging papel nito sa kasaysayan lalo na sa Rebolusyon ng 1896 at sa Katipunan ni Andres Bonifacio. Sa katunayan, karamihan sa mga lumabas na pag-aaral, mga teksto ng kasaysayan[40] ay nagsasabi na magkatunggali ang paniniwala nina Rizal at Bonifacio, dikotomiya ika nga ng Propaganda/reporma at Rebolusyon/Kalayaan. Subalit habang tumatagal, mukhang mas napapatunayan na pareho ang paniniwala nina Rizal at Bonifacio at malaki ang posibilidad na hinango ni Bonifacio kay Rizal ang paniniwalang ito.

Isa si Floro Quibuyen[41] sa nagbigay ng bagong interpretasyon kay Rizal. Ayon sa kanya, pareho ang konsepto ng nasyon at kalayaan nina Rizal at Bonifacio. Ang ideya ng nasyon ni Rizal ay isang lipunang moral (moral society), kung saan ang bawat miyembro ay may mabuting kalooban at may tungkulin (sa pamamagitan ng commitment) tumulong sa kapwa tungo sa ikabubuti ng lahat (common good).[42]

“Kung walang kabutihang-loob (virtue), walang kalayaan.”[43] Ito ang pahayag ni Rizal sa kanyang sulat kay Baldomero Roxas. Muli niya itong inulit sa pamamagitan ni Padre Florentino sa kanyang nobelang El Filibusterismo, habang kinanakausap nito ang malapit nang mamatay na si Simoun: “…kung ang bansa nati’y maging Malaya man balang araw, ito ay hindi sa pamamagitan ng krimen at bisyo, o korupsiyon ng mga anak nito…ang kaligtasan (redemption) ay nakasalalay sa kabutihang-loob; ang kabutihang-loob ay nakasalalay sa sakripisyo; at ang sakripisyo sa pag-ibig!”[44]

Hindi ba at ganito rin ang paniniwala at siyang isinasakatuparan nina Andres Bonifacio at Domingo Ponce?

Tagumpay ng Legionarios del Trabajo

Gaano ba katagumpay ang Legionarios del Trabajo, kung ang tagumpay ay nasusukat sa dami ng miyembro ng samahan?

Ang mga unang lohia ng kapatiran ay binuo sa Kamaynilaan, partikular sa Quiapo at mga karatig na lugar. Marahil dahil tagrito naman si Domingo Ponce at ang mga kauna-unahang pagpupulong ay sa bahay niya ginanap.[45] Gayunpaman, madaling kumalat ang samahan sa buong kapuluan. Pagdating ng Oktubre-Nobyembre 1922, may mga lohia sa Bulacan, sa Nueva Ecija, Cavite, Rizal, Cebu, Ilocos Sur, Tayabas, Tarlac, Pangasinan, at maging sa Japan.[46] Gayundin, mga dalawa o tatlong taon matapos itatag ang Legionarios del Trabajo sa Kamaynilaan, noong 1918[47], naitatag na rin ang LDT sa Amerika.[48]

Sa katunayan, nang mailimbag ang Aklat na Ginto[49], isa sa mga hinaing ni Domingo Ponce ay ang sobrang pagdami ng mga miyembro. Imbes na matuwa siya ay nalulungkot siya sa posibilidad na kaya dumadami nang ganoon ay hindi masyadong nasiyasat ang mga ito bago tinanggap. Pakiusap niya na siyasating mabuti ang mga taong nagbabalak sumali sa Samahan bago tanggapin ang mga ito.

Ayon kay Alfred Mccoy, pagdating ng 1924, ang LDT ang pinakamalaking pambansang samahan.[50] Hindi naman mahirap paniwalaan ang ganitong pahayag, lalo pa at pagdating ng 1922 ay sumapi sa kapatiran mismong si Manuel Quezon, na ginawa pa ngang Pandangal na Dakilang Patnugot ng LDT.[51] Ilan din sa mga naging kasapi ng LDT sina Juan Abad, isang dramatista sa Tagalog at Gregorio Coching, manunulat sa Tagalog.[52]

Konklusyon

Ang Legionarios del Trabajo, bagaman at samahan o kapatirang para sa mga manggagawa, ay hindi isang unyon. Bagaman at halatang naiimpluwensiyahan ito ng mga kaugalian at ritwal ng Masoneriya, lalo pa at ang layunin nito ay ang Kalayaan, Pagkakapantay-pantay, at Pagkakapatiran. Hindi pa rin sapat na hanggang dito na lamang ang pagtingin dito.

Naniniwala ako na ang LDT ay kumakatawan sa isang tradisyong nag-umpisa pa kay Jose Rizal at sa Katipunan ni Andres Bonifacio. Ang pangarap ni Rizal ay isang malayang nasyon. Malaya dahil may mabuting kalooban ang mga tao na ipiapakita sa pakikipagkapatiran at pagmamahal sa kapwa, maging sa hindi kapatid. Walang opresyon.

Ganito rin ang pinangarap ni Andres Bonifacio sa pagtatatag niya ng Katipunan. Makikita ito sa mga Aral ng Katipunan kung saan binibigyang pansin ang karangalan ng tao at kabutihang-loob sa pamamagitan ng pagsisilbi sa kapwa at pagrespeto sa kanila.

Ganito rin sa aking paniniwala ang Legionarios del Trabajo. Hindi lamang dahil makikita sa mga sulatin ni Domingo Ponce at ng kanyang kasama ang paghanga at pagrespeto sa mga sulatin at aral ni Rizal at ng Katipunan kundi sa pangangaral ng mga prinsipyo tungkol sa kabutihang-loob tulad ng kawanggawa at pagmamahal sa kapwa na katulad ni Rizal at ng Katipunan.

Sapagkat ito lamang ang daan patungo sa tunay na kalayaan na matagal nang inaasam. Gayunpaman, ang kabutihang-loob ay hindi kapareho ng relihiyon o panatisismo, o kaya ay makukuha sa pamamgitan ng relihiyon o panatisismo. Kung kaya’t dito mauunawaan kung bakit maraming inilathalang akda na lumalaban sa Simbahang Katoliko. Ang katotohanang nagpatuloy ang tradisyong ito i.e.ang pagpapalaganap sa prinsipyo ng malinis na kalooban o kabutihang-loob sa paghangad ng kalayaan, ay nagpapakita na hindi pa naaabot ang pangarap na ito. Na wala pa rin talagang Kalayaan sa panahong iyon.

[1] “Virtue” ang ibig kong sabihin dito, at nang hinanap ko ang kasingkahulugan nito sa Filipino ay nakita ko ang sumusunod: kabutihan, kabanalan, kalinisan, kabaitan (Virgilio Almario (ed.), UP Diksiyonaryong Filipino [Pasig City: Anvil Publishing, Inc., 2001]; Leo James English, English-Tagalog Dictionary (Mandaluyong City: Congregation of the Most Holy Redeemer, National Bookstore]). Pinili ko ang kabutihan. Gayunpaman, sa tingin ko ay mas mainam na dugtungan ng salitang “loob” ang salitang ito sapagkat mas nakuha nito ang ninanais kong ipahiwatig. Ang “kabutihang-loob” na ito ay isinasalin din bilang “mabuting kalooban.”
[2]Renato Constantino. The Philippines: A Past Revisited Volume 1(Pre-Spanish to 1941) (Manila: Renato Constantino, 1975), mph. 365-366. Ang bahaging tumatalakay o bumabanggit sa Legionarios del Trabajo ay may titulong “Union and Politics.” Halaw niya ito kay Renze Hoeksema, Communism in the Philippines, Ph.D. Thesis, Harvard, 1956.
[3] Aklat na Ginto: Katipunan ng mga Ritwal, Doktrina, Batas, Batayan at iba pang mahahalagang Kasulatan ng Legionarios del Trabajo (ROFDOL) (Maynila: K.P., 1922), p. 2.
[4] Domingo Ponce, Domus Aurea: Guiding Principles of the Legionarios del Trabajo (W.F.O.O.F.W.) (February 27, 1950), p. 3.
[5] Hindi ako makahanap ng katumbas sa Filipino…
[6] Buenaventura Medina, Ang Tatlong Simulain ng Lehion, Bagong Buhay Oktubre 1922, mph. 11-12.
[7] Domus Aurea, mph.10-12.
[8] Mga Pusong na sa Kamay…Bagong Buhay, Oktubre 1922, p.5
[9] Ilang halimbawa: J.L. Arsciwals, Ang Bulag na Paniniwala: Dahilan kay Hesus, Oktubre 1922; Masakit na Biro, Sa Harap ng mga Pangyayari, Nobiembre 1922; Nasaan ang Pagkakapatiran, Ang Lihim ng Isang Kalmen, Disyembre 1922; Alfredo Shapit, Alin-alin ang mga “Bulag na Pananampalataya”?..., Buena Medina, Ang mga Hiwaga ng Pakumpisalan, Agosto 1923. Isa sa kaunaunahang kalaban ng LDT ay ang Simbahang Katoliko. Mukhang tinutuligsa ng Simbahan ang pagiging lihim nito.
[10] Domingo Ponce, Kung Bakit Ilinilihimi, Bagong Buhay, Oktubre 1922, p. 4 at 6.
[11] Aklat na Ginto, p. 1. Talumpati ito ni Domingo Ponce sa Kauna-unahang Kumbensiyong Pangbansa na ginanap sa Manila Grand Opera House noong ika-5 ng Pebrero 1922.
[12] May mga artikulo sa pahayagang Bagong Buhay na nagpapahiwatig nito. Halimbawa ay ang Los Legionarios de Cebu: Declaraciones de Nuestro Delegado Provincial, Bagong Buhay Seccion Castellana, November 1922, mph. 25-26. Samantala, inamin din ito ni Domingo Ponce, na isa sa mga kauna-unahang kalaban ng kapatiran ay ang Simbahang Katoliko (Domus Aurea, mph. 2-4).
[13] Domus Aurea, mph. 38-40.
[14] Buenaventura Medina, Ang Tatlong Simulain ng Lehion, Bagong Buhay, Oktubre 1922, mph. 11-12.
[15] Ray A. Cabanilla. Bluebook: Legionarios del Trabajo in America (Stockton: Legionarios del Trabajo in America, Inc., 1975).
[16] Tomas Dar Juan, Talinghaga at Suliraning Panlipunan ng Masoneri (Manila: J.B. Feliciano and Sons, 1953).
[17] May ibat-ibang sagisag na nakapaloob sa medalya: ahas na pinipisil ng kamay, kumpas, timbangan, ara, dahon ng makabuhay. Aklat na Ginto, mph. 19-41.
[18] Aklat na Ginto, mph. 19-41.
[19] Aklat na Ginto, mph. 115-137.
[20] Domus Aurea, p. 6.
[21] Domus Aurea, p.6.
[22] Rene R. Escalante, Philippine Masonry and the 1896 Revolution sa Ma. Luisa Camagay (ed.). Pithaya (Quezon City: Departamento ng Kasaysayan Unibersidad ng Pilipinas, NCCA, 1997).
[23] Domingo Ponce, Domus Aurea, p. 11.
[24] Aklat na Ginto, p. 15.
[25] Buenaventura Medina, Ang Tatlong Simulain ng Lehion, Bagong Buhay, Oktubre 1922, mph. 11-12.
[26] Juan Arsciwals, Saan tayo Patutungo?..., Bagong Buhay, Oktubre 1922, mph. 2 at 6.
[27] Domus aurea, mph. 2-4.
[28] Domus aurea, mph. 2-4, 14-15.
[29] Sulat ni Domingo Ponce kay Kap. OsmundoVarsobia, may petsang ika-10 ng Enero 1923 at nalathala sa Bagong Buhay, Pebrero 1923. (Medyo “ironic” nga lamang ang pagsasabi niyang “mapagpalaya” ang Estados Unidos samantalang “sumasakop” ito sa Pilipinas.)
[30] Iba ito sa kalayaan na nasa tatlong simulain ng Masoneriya, ang Kalayaan, Pagkakapantay-pantay, at Pakikipagkakapatiran. Ito ay mas malawak. Sumasaklaw sa tatlo.
[31] Patricio del Rosario, Ang isang Lehionario, Bagong Buhay Oktubre 1922, p. 23.
[32] Aklat na Ginto, mph. 2-3.
[33] Aklat na Ginto, p. 3.
[34] Sa Malabay na Pakpak ng Kapatiran, Bagong Buhay, Oktubre 1922, p. 9.
[35] Kawanggawa, Bagong Buhay, Pebrero 1923, p. 22.
[36] Aklat na Ginto, mph. 17-18. Ang pagbibigay-diin sa ilang bahagi ay akin.
[37] Tingnan ang mga edisyon ng Bagong Buhay. Lalo na ang isyu ng Bagong Buhay, Agosto 1923, kung saan may artikulong pinamagatang Ang Nag-aapoy na mga Aral ng Katipunan. Gayunpaman, si Bonifacio kinikilala nilang nilang awtor ng mga Aral ng Katipunan, samantalang ito ay ang akda ni Emilio Jacinto. Tingnan ang Teodoro Agoncillo, Revolt of the Masses: the Story of Bonifacio and the Katipunan 1996 Edition (Quezon City: University of the Philippines Press, 1956), mph. 87-89.
[38] Agoncillo, mph. 87-89. Ang pagbibigay diin ay akin. Gayundin, nakasulat sa Ingles ang mga aral na ito sa libro ni Agoncillo subalit isinalin ko sa Filipino. Bagaman at nalalaman kong ang Kartilla ay nakasulat naman ang orihinal sa Filipino, hindi ako nakahanap ng mapagkokopyahan kung kaya at isinalin ko na lamang.
[39] Domus Aurea, p. 5.
[40] Yung kina Teodoro Agoncillo at Renato Costantino ang pinakakilala.
[41] Floro Quibuyen, A Nation Aborted: Rizal, American Hegemony, and Philippine Nationalism (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1999).
[42] Quibuyen, mph. 159-182.
[43] Sulat ni Rizal kay Baldomero Roxas, 28 Diciembre 1889 (John Schumacher, The Propaganda Movement 1880-1895: The Creators of a Filipino Consciousness, the Makers of a Revolution [Manila: Solidaridad Publishing House, 1973]), mph. 214-215.
[44] Sarili kong translation. Schumacher, p. 240.
[45] Aklat na Ginto, p. 2.
[46] Ito ang mga nabanggit sa Bagong Buhay Oktubre at Nobyembre 1922, bagaman at walang sistematikong pagtatala na ginanap.
[47] Ito ay kung pagbabasehan ang sinabi ni Domingo Ponce na 1918 pa lamang ay may mga pagpupulong na. Maaari din namang gamitin ang petsa ni Renato Constantino, 1919, na nabanggit sa unahan.
[48] (1)Ray Cabanilla, Bluebook:Legionarios del Trabajo in America (Stockton: Legionarios del Trabajo in America, Inc., 1975). (2) Pagdating ng 1931, may 35 lohia sa Estados Unidos at binubuo ng 4500/4600 na miyembro, ito ang sabi ni Domingo Ponce kay Pres. Manuel Quezon, isa ring miyembro ng Legionarios del Trabajo sa kanyang liham dito (Ponce kay Quezon, Nov 23, 1931, Quezon Papers, Manila, National Library, 2005).
[49] Aklat na Ginto: Katipunan ng mga Ritwal, Doktrina, Batas, Batayan at iba pang Mahahalagang Kasulatan ng Legionarios del Trabajo (Maynila: K.P. 1922). Inihanda ito ng Kataastaasang Lipunang Pangbansa ng LDT.
[50] Alfred Mccoy, A Queen Dies Sllowly: The Rise and Decline of Ilo-ilo City sa Alfred Mccoy at Ed de Jesus (mga ed.), Philippine Social History: Global Trade and Local Transformation (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1982), p. 338.
[51] Domingo Ponce, Cronologia Filipina (1958), p. 323. Tingnan rin ang Bagong Buhay, Oktubre 1922, at ang Domus Aurea.
[52] Arsenio Manuel. Dictionary of Philippine Biography (Quezon City: Filipiniana Publication, 1955).

Bibliyograpiya:

Almario, Virgilio (ed.). UP Diksiyonaryong Filipino. Pasig City: Anvil Publishing Inc., 2001.

Agoncillo, Teodoro. Revolt of the Masses: The Story of Bonifacio and the Katipunan (1996 edition). Quezon City: University of the Philippines Press, 1956.

Aklat na Ginto: Katipunan ng mga Ritwal, Doktrina, Batas, Batayan at iba pang mahahalagang Kasulatan ng Legionarios del Trabajo (ROFDOL). Maynila: K.P., 1922.

Cabanilla, Ray A. Bluebook: Legionarios del Trabajo in America. Stockton: Legionarios del Trabajo in America, Inc., 1975.

Camagay, Ma. Luisa (ed.). Pithaya. Quezon City: Departamento ng Kasaysayan Unibersidad ng Pilipinas, NCCA, 1997.

Churchill, Bernardita (ed.). Revolution in the Provinces. Quezon City: Philippine National Historical Society, Inc.; Manila: NCCA; 1999.

__________________ at Francis Gealogo (mga ed.). Centennial Papers on the Katipunan and the Revolution. Quezon City: Manila Studies Association, Inc.; Manila: NCCA-Committee on Historical Research; 1999.

Constantino, Renato. The Philippines: A Past Revisited Volume 1(Pre-Spanish to 1941). Manila: Renato Constantino, 1975.

Dery, Luis Camara. Alay sa Inang Bayan: Panibagong Pagbibigay Kahulugan sa Kasaysayan ng Himagsikan ng 1896. Manila: National Historical Institute, 2003.

English, Leo James. English-Tagalog Dictionary. Mandaluyong City: Congregation of the Most Holy Redeemer, National Book Store.

Juan, Tomas Dar. Talinghaga at Suliraning Panlipunan ng Masoneria. Manila: J.B. Feliciano and Sons, 1953.

Ileto, Reynaldo. Pasyon and the Revolution: Popular Movements in the Philippines 1840-1910. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1979.

Llanes, Ferdinand (ed.). Katipunan: Isang Pambansang Kilusan. Quezon City: Trinitas Publishing, Inc., 1994.

Manuel, Arsenio. Dictionary of Philippine Biography. Quezon City: Filipiniana Publication, 1955.

McCoy, Alfred (ed.). Lives at the Margin: Biography of Filipinos Obscure, Ordinary, Heroic. Quezon City: Ateneo de Manila University Press.

_____________ at Ed de Jesus (mga ed.). Philippine Social History: Global Trade and Local Transformations. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1982.

Ponce, Domingo. Cronologia Filipina. 1958.

______________. Domus Aurea: Guiding Principles of the Legionarios del Trabajo (W.F.O.O.F.W.). February 27, 1950.

Quibuyen, Floro C. A Nation Aborted: Rizal, American Hegemony, and Philippine Nationalism. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1999.

Ricarte, Artemio. Himagsikan nang manga Pilipino Laban sa Kastila. Yokohama: 1927.

Schumacher, John, S.J. The Propaganda Movement 1880-1895: The Creators of a Filipino Consciousness, the Makers of a Revolution. Manila: Solidaridad Publishing House, 1973.

Taylor, John R.M.. The Philippine Insurrection Against the United States: A Compilation of Documents with Notes and Introduction by John R.M. Taylor. Pasay City: Eugenio Lopez Foundation, 1971. Five Volumes.

Pahayagan:

Bagoğ Buhay: Pahayagan ng Legionarios del Trabajo Kapatiran ng Malalayağ Mağgawa. Maynila, Oktubre 1922 hanggang Agosto 1923.

Hindi Nailimbag na Dokumento:

Quezon Papers. Manila, National Library, 2005.

May Mga Bayani rin ang Maragondon: Mga Alaala ng Kabayanihan at Kaganapan sa Panahon ng Himagsikan

2005-11-15T17:27:00.000-08:00

_________________

ni Geronimo C. Suliguin Jr.

Panimula

Sa Unibersidad ng Pilipinas, Diliman, sa tuwing maririnig ng aking mga kaklase na ako ay lumaki sa bayan ng Maragondon, lagi at laging nababanggit ang kamatayan ni Andres Bonifacio na para bang ang lugar lamang ng Maragondon sa Kasaysayan ay ang pagiging entablado nito ng paglilitis at kamatayan ng Supremo ng Katipunan. Lalo pa itong pinatunayan ng ilang lakbay-aral na nakapokus sa Maragondon na aking nasamahan. Dalawa lamang kasi ang kalimitang tinutunton ng mga lakbay-aral na ito – ang bahay na pinaglitisan at ang pananda ng libingan.

Dahil sa nabanggit na, ninais kong malaman kung may iba pa bang papel ang Maragondon sa himagsikan na natatandaan ng mga mag-aaral na kumuha ng kursong Kasaysayan. Bilang pagsisimula, nagsagawa ako ng isang maliit na survey sa ilang piling mag-aaral sa isang kolehiyo sa Maynila. Ang mga mag-aaral ay nasa ika-18-23 taong gulang at pawang naninirahan sa ka-Maynilaan.

Sa unang tanong na kung narinig na ba nila ang lugar na Maragondon, siyam (9) ang nagsabing hindi pa, walo (8) ang hindi nakaalam kung saang lalawigan ito makikita habang ang isa (1) ay sumagot ng Isabela. Lahat sila ay nagsabing wala silang alam kung ano man ang kaganapang bahagi ng himagsikan ang naganap dito.

Labing-apat (14) naman ang nakarinig na sa ngalan ng bayan bagamat hindi nila alam kung saang lalawigan ito makikita o kung may naganap mang may kinalaman sa kasaysayan sa bayang nabanggit. Isa (1) ang sumagot na ang Maragondon ay pangalan ng tulay sa Lakawan, Tayabas, Quezon, isa (1) naman ang nagsabi na makikita ito sa Romblon, at tatlo (3) ang bumanggit sa Cavite. Dalawa (2) sa mga ito ang nagsabi na may kinalaman ang bayan sa tatlong paring martir samantalang isa (1) naman ay nag-aalangan pa sa sagot na “trial ni Bonifacio daw?”

Sa mga sagot na aking nakalap, inisip ko na lamang na marahil hindi na kataka-takang hindi maalala ng mga mag-aaral ang ngalan ng bayan, kung saan ito matatagpuan, at ang mga kaganapan dito. Maaari nating sabihin na malayo na ang Maynila sa Maragondon para matandaan pa ng mga mag-aaral lalo na at hindi naman kasaysayan ang karera na kinukuha ng mga ito. Ngunit ang kalayuan nga ba ang dahilan ng kawalang alam?

Sa labinlimang mag-aaral (15), kapwa nasa high school at kolehiyo, ng mga paaralan sa bayan ng Maragondon na aking napagtanungan tungkol sa mga kaganapang pangkasaysayan sa bayan, lahat sila ay walang matandaan. Tatlo (3) sa kanila ay taga Naic, tatlo (3) mula sa Tanza, isa (1) sa Rosario, tatlo (3) mula sa Dasmarinas, at lima (5) mula sa Maragondon mismo. Dalawa lamang ang nakaalala sa paglilitis at pagpatay sa magkapatid na Bonifacio, isa pa sa kanila ay taga-Naic. Nang tanungin ko sila kung sino ang mga bayani ng Maragondon na kanilang kilala, tatlo ang nagsabi ng wala, apat ang sumagot ng “Bonifacio”, isa ang “del Pilar”, habang sampu naman ang bumanggit sa mga Riego de Dios (ilan ay walang kakabit na unang pangalan dahil hindi sigurado).

Dahil sa mga sagot na aking natanggap mula sa aking pagtatanong, at sapagkat ako’y naniniwalang ang Maragondon ay may mga bayani rin, mamabutihin ko sa papel na ito na sikaping ipakilala ang magkakapatid na Riego de Dios – Emiliano, Mariano, at Vicente – ilan sa mga bayani ng Maragondon.

Noong una, tatangkain ko sanang isulat ang kanilang mga talambuhay ngunit nakita ko na higit na mabibigyang pansin ang ilan kaysa sa iba. Dahil dito, minabuti ko na lamang na isulat ang kanilang mga naging partisipasyon sa mga kaganapan ng Himagsikang 1896 hanggang sa pagtatapos ng Hong Kong Junta. Sa pamamagitan nito, higit na mabibigyang diin ang kanilang mga gawa.

Ang Magkakapatid na Riego de Dios at ang Himagsikang 1896

Sa marker pangkasaysayan na makikita sa harapang pader ng bahay ng mga Riego de Dios, mababasa ang ganito

Emiliano Riego de Dios

Isinilang noong ika-7 ng Setyembre 1864 sa mag-asawang Sotero Riego de Dios at Jorga Loyola, si Emiliano ay naging katipunero noong 1896 kasama ang dalawa niyang kapatid na sina Kol. Vicente (1866-1936) at Hen. Mariano (1875-1935). Nahalal na Ministrong Pandigma sa Kumbensyon sa Tejeros. Naging Gobernador Militar ng Kabite noong 1898, naging Pangalawang Pangulo ng Hong Kong Junta. Siya ay namatay noong ika-14 ng Pebrero 1926.

Sino nga ba si Emiliano Riego de Dios at ang dalawa niyang kapatid na sina Vicente at Mariano? Ano ang kanilang mga nagawa para sa bayan upang mabilang sa hanay ng mga bayani?

Sa lalawigan ng Cavite, may dalawang sangay ng Katipunan – ang Magdiwang ni Mariano Alvarez at Magdalo naman ni Emilio Aguinaldo. Biyernes Santo ng Abril 1896 nang itatag ang sangay Magdiwang sa pangunguna ng Supremo Bonifacio[1], ang unang sangay ng Katipunan sa lalawigan. Sa sangay na ito nabibilang ang magkakapatid na Riego de Dios.

Naging kasapi ng Katipunan si Emiliano at Mariano noong ika-21 ng Agosto 1896[2]. Bago man sa kapatiran, nang matindig ang himagsikan noong Agosto 1896, si Emiliano ay agad na nahalal bilang Ministro ng Pomento ng sangay Magdiwang habang si Mariano naman ay kasama ni Artemio Ricarte na puno ng hukbo at may ranggong Brig.-Heneral[3]. Kung susuriin ang ikli ng panahon ng pagiging kasapi at ang mataas na tungkuling naiatang sa balikat ng magkapatid, mahihinuha na taal sa dalawa ang paglilingkod sa bayan. Bukod pa rito, ang pagiging capitan municipal ng Maragondon ni Emiliano ay nagpapakita ng kanyang kahandaan at kakayanan na gampanan ang kanyang tungkulin[4].

Ilang buwan lamang ang nakalipas matapos malantad ang Katipunan noong Agosto, agad na napasabak sa labanan ang magkakapatid na Riego de Dios. At sapagkat puno ng hukbo, una na sa mga ito si Mariano na laging kasa-kasama ni Santiago Alvarez. Noong araw ng Biyernes, ika-16 ng Oktubre 1896, si Alvarez at Mariano, bilang heneral ng brigada, ay magkasamang lumakad upang lusubin ang Lian, Batangas at pangunahan ang kanilang hukbo na may isandaang barilan. Dahil sa kakulangan ng armas, sa daan na lamang nangalap ng idinagdag ang mga ito. Ang ikalawang pulutong ang naiadya kina Mariano at mga kasamang opisyal para pamunuan. Kinabukasan, ika-8 ng umaga, naayos na ang gagawing pagsalakay. Ang tropa ni Mariano, Alvarez, at Kol. Mojica ang siyang papasok at sasalakay sa hukbo ng Kastila na nangagsipasok sa kumbento. Ang pangulong kuta nina Mariano ay malapit sa nasabing kumbento.

Magagawa na sana ng hukbo na makubkob ang mga Kastila nang biglang sumigla ang putukan noong katanghalian ng ika-19. Nasa kainitan ng putukan na ito nang biglang pumasok sa pangulong kuta si Mariano at ibalitang sila’y napapaligiran na ng mga Kastila na nagdaan sa Talipusngo. Kasama ang pitong kawal, tinangka ni Mariano na sugurin ang mga bagong dating na kalaban. Kung hindi ito napigilan ni Alvarez ay tiyak ang naging kamatayan nito. Ilang sandali pa, napilitang umurong ang nalalabing hukbo patungo sa kugonan kung saan naghihintay ang ilan pang mga nakatakas. Doon napag-alaman na ang hukbo sa Talispungo ni Kol. Cailles ay hindi nagbigay ng anumang laban kaya nakapasok ang mga kaaway. Sa balitang ito, agad na namula si Mariano sa galit bagaman hindi na ito umimik.

Sa kanilang pag-atras patungo sa lugaring nasa kamay na ng mga Magdiwang, nasalubong nina Mariano ang isang pulutong na sasaklolo sana sa pamumuno ni Emiliano. May dala ang mga ito ng mga baging na gagamitin sanang panglason sa pinagkukunan ng tubig ng mga Kastila. Nang mabalitaan ang nangyari, sumama na rin ito sa pagbalik[5].

Muli, noong ika-9 ng Nobyembre 1896, dumagsa ang mga putok ng baril at kanyon sa mga tanggulan ng Binakayan at Dalahikan. Si Mariano ay kasama ni Santiago Alvarez at ilang mga kawal sa tanggulan na direktang nakaharap sa mga Kastila (bateria No.2). Nang tamaan ng shrapnel sa ulo si Alvarez at ito’y matumba, dagli itong inalalayan at binigyan ng tubig ni Mariano ng sa gayon ay makapagpatuloy ito sa pakikipaglaban. Nang magluwag ang labanan, inakay ni Mariano ang Hen. Apoy pauwi upang malapatan ng lunas ang sugat nito[6].

Buwan ng Enero 1897 nang maganap ang halalan ng pamahalaang Magdiwang. Muli, nahalal si Emiliano bilang Ministro ng Pagpapaunlad habang si Mariano naman ang Heneral ng Dibisyon ng Cavite[7]. Halos kasabay ng pangyayaring ito ang pagsisimula ng kampanya ni Polavieja na supilin ang mga hukbo ng Katipunan sa lalawigan ng Cavite. Dahil dito, naharap sa matinding pangangailangan ang mga Pilipino - ang kakapusan ng pananalapi upang tustusan ang himagsikan. Upang maiwasan ito, napagkasunduan ng Magdiwang at Magdalo na lumapit sa mga may-kayang Pilipino upang makakalap ng pondo. Nang mabuo ang komite para rito, si Emiliano ang naatasan para sa mga bayan ng Maragondon, Ternate, Magallanes, at Bailen[8].

Totoo sa kanyang pangako na supilin ang mga naghihimagsik, umagang-umaga ng ika-16 ng Pebrero 1897 nang lumusob ang pangkat ni Polavieja galing Laguna sa Bakood at Silang. Matapos ang tatlong araw na labanan, dahil na rin sa kakapusan ng punglo, nakubkob ng mga Kastila ang Silang habang patuloy naman ang labanan sa Bakood. Sa mga araw ding nabanggit, walang patid ang panganganyon ng mga Kastila sa mga pwesto ng hukbong bayan sa Noveleta kung saan nabibilang ang tropa ni Mariano[9].

Nang magpasya ang Supremo Bonifacio na bawiin ang Silang, kasama ang tropa ni Mariano sa kanyang hukbo sa kanluran at timog habang ang Magdalo naman ni Aguinaldo ang nasa hilaga ng kabayanan. Ang gawing timog ang naiatas kay Mariano at mga kasama, sa ilalim ng kapasyahan ng Kagawad Pangpaunlad na walang iba kundi si Emiliano. Nang magsimula ang sagupaan kinabukasan, nagkaroon ng mahigpitang labanan hanggang sa umatras ang tropa ni Aguinaldo sa gawing Imus. Nang sumunod na araw pa lamang nalaman ng tropa sa kanluran at timog na umurong na si Aguinaldo na naging dahilan upang mangagsiurong na rin ang mga ito[10].

Naging sunud-sunod ang pagkatalo ng mga manghihimagsik sa unang kwarto ng 1897. Pagsapit ng buwan ng Marso, isang pagpupulong sa pagitan ng sangay Magdiwang at Magdalo ang isinagawa sa Tejeros. Si Emiliano ay nahalal na Ministrong Pandigma sa kumbensyong ito na naganap noong ika-22 ng Marso 1897. Kinabukasan, si Kolonel Vicente Riego de Dios[11] ang napag-utusan na magbalita kay Aguinaldo sa pagkakapanalo nito sa Kumbensyon sa Tejeros at naparoon din upang si Aguinaldo ay sunduin para sa panunumpa nito bilang Pangulo. Ganunpaman, hindi nagpaunlak si Aguinaldo sa kanyang paanyaya at napilitang magbalik sa Tejeros ng nag-iisa. Matapos makapag-ulat, ipinasya na si Crispulo Aguinaldo ang muling hihikayat sa kanyang kapatid na siya namang pinaunlakan ng huli.

Kataka-taka namang walang binanggit si Alvarez na kaganapan katulad nito para sa araw ng Marso 22. Ayon sa kanyang tala, nagkaroon ng kasunduan na magkaroon ng pulong sa pagitan ng Magdiwang at Magdalo noong ika-24 ng Marso 1897 bagaman hindi ito natuloy dahil nang dumating noong hapon ding iyon si Aguinaldo, hiniling niya na mailipat ito sa ibang araw upang mabigyang pansin ang namatay niyang kapatid na si Crispulo noong araw na iyon[12]. Idinagdag pa ni Alvarez na ang sinasabing Kumbensyon sa Tejeros ay naganap noong ika-25 ng Marso kung saan magkasama pang dumalo si Andres Bonifacio at Emiliano bilang nabibilang sa pamahalaang Magdiwang.

Nang ipahayag ni Bonifacio na walang bisa ang halalang naganap, iminungkahi ni Baldomero Aguinaldo na muling magkaroon ng pulong kinabukasan upang maayos ang gusot. Ganunpaman, wala ni isa mang Magdalo na dumating sa itinakdang muling pagpupulong[13] bagkus nakarating na lamang sa mga Magdiwang na noong gabi ng ika-25 ng Marso, kasama ng mga Magdalo si Emiliano sa simbahan ng Tanza bagaman walang nabanggit tungkol sa kaganapan doon.
Sa tala naman ni Agoncillo, gabi ng ika-24 ng Marso naganap ang nasabing pagpunta sa simbahan ng Tanza. Sa katunayan, lumiham pa si Emiliano kay Artemio Ricarte upang ito ay dumalo bilang pagpupugay sa republika na kanilang binubuo roon[14]. Nang dumating si Ricarte, bagaman tutol, naganap ang kanilang panunumpa[15]. Sa kabilang banda, hindi naman nabanggit ni Alvarez na kasama si Emiliano sa panunumpang ito[16].

Si Emiliano at Mariano at ang Ika-10 ng Mayo 1897

Krusyal na bahagi ng himagsikang Pilipino ang kamatayan ng Supremo ng Katipunan. Hanggang sa panahong ito, nananatiling isang maselang usapin ang mga pangyayari tungkol sa pagkakadakip, paglilitis, at pagpatay sa Supremo ng Katipunan. Sa katunayan, isang malaking dagok sa kabayanihan ang pagkakaroon ng hindi mabuting kinalaman sa pagpatay sa Supremo. Mayroon nga bang kinalaman ang magkakapatid sa kamatayan ng Supremo?

Noong ika-24 ng Abril 1897, ayon kay Saulo, nakatanggap si Aguinaldo ng sulat mula sa Pangulo ng Indang na humihingi ng saklolo dahil sa paglapastangan sa bayan ng pwersa ng Supremo. Nang marinig ang balita, si Emiliano raw, bilang Ministrong Pandigma, ang isa sa mga nagmungkahi kay Aguinaldo na ipadakip si Andres.

Sa kabilang banda, maliban kay Saulo na inulit lamang ang gunita ni Aguinaldo, kapansin-pansin na walang anumang pagbanggit si Teodoro Agoncillo tungkol sa bagay na ito. Sa kanyang mga aklat, si Aguinaldo mismo ang nag-utos na habulin at dakipin si Bonifacio[17], patay man o buhay[18] pa nga ayon kay Alvarez, ng walang anumang mungkahi galing sa kanyang mga heneral lalo na kay Emiliano. Kinabukasan, ika-25 ng Abril, nag-abot ang dalawang tropa sa Limbon at naganap ang madugong pagdakip. Sa ulat ni Mariano Noriel noong ika-28 ng Abril, binabanggit na iniwanan ang Supremo sa tribunal ng Indang na may malubhang kalagayan dahil na rin sa maselang sugat nito sa lalamunan[19].

Bukod sa nabanggit na, noong kalagitnaan ng Abril 1897, isa si Emiliano sa mga kasama ng Supremo Bonifacio at Pascual Alvarez na nangabayo sa bundok ng Maragondon[20] upang maghanap ng mataas at magandang lugar na matatanaw mula sa dagat para maging pananda ng barko na magpapasok ng mga baril at armas mula sa bansang Hapon[21]. Paano ngayon mangyayari na isa pa si Emiliano sa mga nagbigay ng masamang sulsol na ipadakip ang Supremo gayung buo ang pagtitiwala sa kanya ni Andres at iisa ang kanilang nais?

Matatandaan rin na nang pumanig sa mga Magdalo si Trias sa panahong pinag-uusapan (Abril 1897), lihim niyang hinikayat na sumunod sa kanya ang ilan niyang mga kasama sa Magdiwang. Dapat banggitin na hindi nagpaunlak si Emiliano sa paanyayang ito[22] bagaman binabanggit na isa ito sa mga naroroon sa Hacienda ng Naic para sa pagbubuo ng pamahalaang rebolusyunaryo[23]. Sa aklat na The Filipino Saga: History as Social Change, sinasabing ang mga opisyal na Magdiwang na nahalal sa Naic ay taus na pumanig sa kampo ni Aguinaldo[24]. Sa ganang akin, hindi sapat na sukatan ang pagtanggap sa katungkulan bilang basehan ng pagtalikod sa sumpaan ng Katipunan. Kung mayroon man itong pinapatunayan, ito ay ang kahandaan na tumanggap ng responsibilidad sa harap ng nakaakmang panganib ng himagsikan.

Apat na araw matapos ang paghuli, dumating sa bayan ng Naic ang Supremo bitbit ng mga dumakip sa kanya. Ayon kay Aguinaldo, tutol ang kanyang mga heneral, kabilang si Emiliano, na masakdal ang magkapatid na Bonifacio sa isang konsehong pandigma dahil ito ay hindi napapanahon. Muli, walang pagbanggit na ganito sa mga tala ng mga historyador maliban lamang kay Aguinaldo. Wala ring alam si Alvarez sa bagay na ito.

Matapos na matanggap ang ulat ni Noriel, agad na ipinadala ni Aguinaldo ang kaso sa Konsehong Pandigma upang masimulan agad ang pagdinig kasama ng tagubilin na isang Kolonel ang dapat na umupong hukom[25]. Ayon pa raw sa mga heneral, ang mga krimen laban sa Supremo ay sapat na para ang mga ito ay dagliang ipapatay ng walang pagdinig sa kaso. At sapagkat makatao si Aguinaldo ayon kay Saulo, tumanggi siya sa mga suhestiyon at agad na pinasimulan ang imbestigasyon nang araw ding iyon[26].

Habang nakakaladkad ang pangalan ni Emiliano sa pagpapahabol at diktang dagliang pagpapapatay pa nga sa magkapatid na Bonifacio na pawang si Aguinaldo lamang ang bumabanggit, isa na namang kabayanihan ang ipinamalas ni Mariano. Noong unang araw ng Mayo, nagawang makubkob ng mga Kastila ang Naic kaya inilipat ang imbestigasyon sa Maragondon[27]. Nang araw ding iyon, buo na sa isip ni Aguinaldo na iyon na ang huli niyang pakikipaglaban dahil sa dami ng mga kaaway. Hinalikan niya ang kanyang riple na Winchester bilang pasasalamat at pamamaalam nang mula sa kung saan ay isang malaki at matipunong lalaki ang biglang humawak sa kanyang balikat at hinila siyang palayo sa tiyak na kamatayan – si Mariano, ang tinaguriang “Taong Agila” ni Aguinaldo[28].

Ika-4 na ng Mayo nang magpatuloy ang imbestigasyon sa Supremo sa bayan ng Maragondon. Nang ito’y matapos sa araw ding iyon, agad na binuo ni Aguinaldo ang Konsehong Pandigma. Isa si Mariano sa naging kasapi nito bilang kasangguni. Nang sumunod na araw, ika-5 ng Mayo nagsimula ang paglilitis. Matapos ang pagdinig at deliberasyon, ibinigay ng Konseho ang kanilang hatol sa magkapatid at ang kaakibat na parusang kamatayan nang sumunod na araw, ika-6 ng Mayo[29].

Isang malaking dagok sa pagkatao ni Mariano ang kanyang pagiging bahagi ng Konsehong Pandigma na naglapat ng parusang kamatayan sa magkapatid na Bonifacio. Matapos ang mga labanang kanyang sinuong sa hanay ng Supremo at tapat na paglilingkod sa hangarin ng Katipunan, narito siya at may kapasyahan sa buhay o kamatayan ng kanyang Supremo. Ngunit hindi pa huli ang lahat. Marahil naisip ni Mariano ang kalokohang nagaganap. At bagaman walang kapangyarihan na baligtarin kung ano man ang napagpasyahan na ng Konseho, umiral pa rin ang pagiging makatao ni Mariano. Nang kanyang mapagtanto na buo na ang kapasyahan ng Konseho na tapusin ang magkapatid, hindi na ito nagpakita sa pulong ng nasabing Konseho kinabukasan. Ayon kay Alvarez, sa pulong na naganap noong ika-6 ng Mayo upang pagpasyahan ang hatol sa Supremo at mga kasama, hindi na humarap pa si Mariano at ang kapasyahan ay ipinadala kay Aguinaldo ng wala niyang lagda[30]. Sa paraang ito lamang nakaligtas ang pangalan ni Mariano sa pananagutan sa dugo ng magkapatid na Bonifacio.

Noong ika-8 ng Mayo, ipinasya ni Aguinaldo na ipatapon na lamang ang magkapatid na Bonifacio, bunsod na rin ng ilang mga mungkahi mula sa kanyang mga heneral at opisyal na kinabibilangan ni Emiliano[31]. Mahigpit namang tinutulan ni Noriel at mga kasama ang pagpapasyang ito. Sinisisi rin ni Aguinaldo ang pagmamadali ni Noriel sa pagpapabaril nito sa magkapatid noong umaga ng ika-10 ng Mayo[32]. Ayon naman kay Noriel, kinakailangan na itong gawin dahil papalapit na ang pagsalakay ng mga Kastila[33]. Sa kanyang Mga Gunita ng Himagsikan, binabanggit ni Aguinaldo na nakabuti pa nga ang kamatayan sa Supremo sa kadahilanang siya pa ay naging bayani ng ating lahi[34].

Sa pagkakataong ito, malinaw na makikita sa higit na nakararaming tala ng kasaysayan na walang kinalaman ang magkakapatid na Riego de Dios sa kamatayan ng Supremo ng Katipunan. Bagay na dapat nating ikatuwa dahil hindi nadungisan ang kanilang pagkatao ng isang napakalaking trahedya ng himagsikang Pilipino!

Mula Maragondon hanggang Biak na Bato

Nilisan ni Aguinaldo at mga kasama ang bayan ng Maragondon nang sumalakay ang hukbong Kastila sa gitna ng buwan ng Mayo 1897. Sa kanyang pamamaalam noong ika-11 ng Mayo 1897, isang araw matapos ang pagpatay kay Bonifacio, hiniling niya sa taong-bayan na manatili at magbangon muli ng lakas sa lalawigan at suportahan ang maiiwang pwersa sa ilalim ng magkapatid na Emiliano at Mariano[35]. Si Emiliano, kasama ang mga opisyal ng pamunuan ng Magdiwang ay lumipat sa bayan ng Mainam (Gen. Mariano Alvarez ngayon) at sa Bundok ng Makiling naman ng maglaon[36].

Nang maganap na nga ang pagsalakay sa bayan, muling nagpamalas si Mariano sampu ng kanyang hukbo ng tapang at kagitingan sa pakikihamok bagaman kapos sa baril, bala, at tauhan. Sa higpit ng labanan, sinasabing nagkalat sa kalsada ang mga patay at sugatan mula sa mga tanggulan hanggang sa sentro ng bayan, maging sa harapan ng kumbento at simbahan. Ngunit sa kabila nito, at dahil na rin sa kakapusan ng mga tagapagtanggol, nakubkob ng mga Kastila ang Maragondon. Ang Pamahalaang Rebolusyunaryo ay napilitang umatras sa Bundok Buntis.

Bago magsimula ang negosasyong pangkapayapaan noong buwan ng Agosto 1897 sa pagitan ng mga Kastila at pamahalaan sa Biak na Bato, natagpuan ni Pedro Paterno si Emiliano, kasama si Fr. Dandan at ang kanyang pwersa na nagkukuta sa bundok ng Pico de Loro[37]. Matapos maipaliwanag ang kanyang pakay, si Emiliano ay kasamang nagtungo ni Paterno sa Biak na Bato[38], bagaman tutol ito sa ideya ng kasunduan[39]. Nang makarating dito, si Emiliano ay naging bahagi ng mga pagsalakay sa paraang gerilya. Kasama sina Ricarte, de las Alas, at Baldomero Aguinaldo, ang kanilang mga pwersa ay lumusob sa mga tanggulang Kastila sa bayan ng San Rafael, Bulakan bagaman hindi ito napagtagumpayan[40].

Habang nagpapatuloy ang pag-uusap para sa kasunduan, pinasinayaan naman ang pamunuan ng Biak na Bato noong ika-2 ng Nobyembre kung saan si Emiliano ang nahalal na Kalihim Pandigma[41]. Nang ganap na ang kasunduan, hindi kasama si Emiliano sa grupo ni Aguinaldo na nagtungo sa Hong Kong. Tumulong si Emiliano sa pagpapasuko ng mga armas sa Maragondon[42]. At nang magkaroon ng iringan sa pagitan ng mga rebolusyunaryo tungkol sa salaping bayad, kasama si Emiliano sa mga nakatanggap ng halagang P7,000.00 katulad din ng iba pang mga heneral na kinabibilangan nina Francisco Makabulos, Paciano Rizal at Miguel Malvar[43].

Nang lumipat ang Pamahalaan ng Biak na Bato sa Hong Kong, inilipat din lamang[44] ang pamunuan nito. Kung ganun, hindi na kataka-taka na si Emiliano pa rin ang nanatiling Kalihim ng Digmaan, ang kanyang tungkuling sinumpaan sa Biak na Bato. Ganunpaman, hindi ko matiyak kung anong buwan dumating sa Hong Kong si Emiliano. Ang sigurado lamang ay hindi siya kasama sa pangkat ni Aguinaldo nang magtungo ito sa Hong Kong. Hindi rin lumabas ang pangalan ni Emiliano sa pulong ng Junta noong ika-14 maging sa listahan na ipinalabas ng mga rebolusyunaryo noong ika-23 ng Abril 1898. Dagdag pa rito, sa pagbabalik ni Aguinaldo mula sa Hong Kong noong Mayo 1898, binabanggit ang pakikipagkita ni Aglipay kay Emiliano. Ayon kay Agoncillo, sa pagsisimula ng pakikipaglaban sa mga Amerikano, isa si Emiliano sa mga lider ng rebolusyon na hinimok ni Gregorio Aglipay na magbalik loob sa mga Kastila. Ganunpaman, hindi nagtagumpay ang paghimok na ito sa kadahilanang wala ng amor ang mga Pilipino para sa Espanya[45]. Ibig sabihin, hindi pa umaalis ng Pilipinas si Emiliano. Wala namang ibang datos na makukuha para sa panahong ito. Sa pagsisimula ng ikalawang yugto ng himagsikan, si Emiliano ay naglingkod bilang goberador-militar ng Cavite.

Si Mariano at ang Ekspedisyon sa Bikol

Ika-22 ng Hulyo 1898 nang lisanin ni Mariano ang Cavite kasama ang kaniyang hukbo patungong Bikol bilang pagsusog sa nauna ng ekspedisyon na pinamunuan ni Hen. Lukban[46]. Si Hen. Lukban ang inatasan ni Aguinaldo bilang “Punong Heneral ng Operasyon sa Timog na Bahagi ng Luzon” upang palayain ang Bikol mula sa kamay ng mga Kastila at itatag ang pamahalaang rebolusyunaryo sa bahaging ito ng kapuluan. Samakatuwid, ang ekspedisyon ni Mariano ay upang mapadali ang gawaing naiatas kay Hen. Lukban. Batay sa plano, ang tropa ni Mariano ay gagawa ng pag-atake mula sa Timog o mula sa dagat. Ganunpaman, kinakailangan muna nilang sakupin ang Romblon at Masbate ng sa ganun ay may pagkunan ng panustos na karne ang tropa na nasa Gitnang Luzon.

Bagong umaga ng ika-25 ng Hulyo nang marating nina Mariano ang Romblon. Plano ng heneral na pasukin ang bayan mula sa magkabilang direksyon. Ganunpaman, matapos na siya’y makadaong kasama ang kalahati ng kanyang pwersa, ang mga naiwan sa Don Francisco na dapat sana’y susugod mula sa kabilang direksyon, ay nagpaputok sa bayan na naging dahilan upang magtakbuhan ang mga Kastila kasama ang kanilang mga pamilya patungo sa burol. Pumasok ang hukbo ni Mariano sa bayan ng walang anumang pagtutol mula sa mga Kastila. Mabilis namang humarap kay Mariano ang mga lokal na opisyal. Matapos ito, iniutos ni Mariano ang pag-okupa sa mga pampublikong gusali, ang pagbubukas ng opisina ng pamahalaan, at ang pagkumpiska sa mga pondong pampubliko at parokyal kasama ng iba pang pag-aaring pampubliko kasama gayundin ang isang bangka na gagamitin sana ng mga Kastila sa pagtakas[47].

Kinabukasan, bago pa man maipahabol ni Mariano ang mga Kastila na nagkanlong sa burol, isa sa mga ito ang sumuko. Upang maiwasan ang anumang pagdanak ng dugo, minabuti ni Mariano na gamitin siyang pamagitan upang hikayatin iyong mga nagsitakas na sumuko na rin. Nagtagumpay naman ang planong ito. At bagaman mga kaaway, hindi pinahintulutan ni Mariano na masamain ang pagtrato sa mga bihag. Ang mga opisyal na Kastila at kanilang pamilya ay hinainan din ng pagkaing tulad ng kinakain ng mga opisyal ng rebolusyunaryong sandatahan.[48]

Sa ikatlong araw ng pananatili sa lugar, minabuti ni Mariano na maitatag ang lokal na pamahalaan ng Romblon. Nang makapagpadala na ng mga baka patungong Batangas, inutusan ni Mariano si Kol. Del Rosario na pamunuan ang pagtatatag ng lokal na pamahalaan sa Tablas habang siya naman ang tumuloy sa Sibuyan para sa katulad na gawain. Nang ganap na maitatag ang mga lokal na pamahalaan sa buong lalawigan ng Romblon, minabuti ni Mariano na magtungo sa Masbate. Isa sa kanyang mga opisyal ang kanyang inatasan na magsilbing gobernador-pilitiko-militar ng lalawigan.[49] Bago ang Masbate, isinalin muna ni Mariano ang salapi at mga bilanggo na nasa kanyang pag-iingat sa punong rebolusyunaryo ng Boac, Marinduque.

Huling bahagi na ng Agosto nang dumating sa Masbate si Mariano. Upang maiwasan ang anumang kaguluhan, minabuti niyang buwagin ang pwersa ni Pedro Quipte, isang Pulahan, na nanalasa at nanunog sa bayan nang lumisan ang hukbong Kastila. Matapos ito, ang pagtatatag naman ng mga lokal na pamahalaan ang kanyang inatupag.

Makalipas ang ilang araw, namataan nina Mariano ang ilang sasakyang dagat na padaong sa Masbate. Bagaman watawat ng Ingles ang taglay ng mga ito, masama ang kutob ni Mariano. At tulad nga ng kanyang inaasahan, nang mapalapit ang mga ito sa Bulusan na noo’y nasa daungan, agad na ibinaba ang mga watawat Ingles at itinaas ang kulay ng Espanya. Mabuti na lamang at ipinag-utos ni Mariano na magsidaong ang kaniyang pwersa at bantayan ang pantalan. Nagsimula ang putukan sa pagitan ng dalawang panig. Noon napagtanto nina Mariano na tanging ang Bulusan lamang ang pakay ng mga Kastila at ng hindi nila ito matangay, kagyat na pinaputukan na lamang ito hanggang sa lumubog kinagabihan bago tuluyang lumayo.[50]

Sa paglubog ng Bulusan, nawala ang suplay na pagkain ng mga sundalong Pilipino na nagtiyaga na lamang sa kamote, mais, at karneng walang pampalasa. Bukod sa suplay, nawalan rin ng sasakyan ang hukbo ni Mariano na magdadala sa kanila sa Bikol. Magkagayunman, hindi naman nawalan ng pag-asa si Mariano at minabuting ipagpatuloy ang pagtatatag ng mga pamahalaang lokal. Naging maganda naman ang pagpapadala ni Mariano kay Lt. Kol. Aguinaldo sa isla ng Ticao dahil mula rito, nagawa ng huli na magtungo sa Sorsogon at makaharap ang ekspedisyon ni Hen. Diokno na hindi nag-alinlangang ipadala ang Ana Maria para magamit ng hukbo ni Mariano at nagdala sa kanila sa Bulan. Dito na napag-alaman ni Mariano na ang buong Bikol ay nasa ilalim na ng pamahalaang rebolusyunaryo sa pamamagitan ng telegrama mula kay Hen. Diokno. At dahil naisakatuparan na ng iba ang gawaing iniatang sa kanya, minabuti ni Mariano na bumalik na lamang sa Cavite. Mula Bulan, nagbalik siya sa Masbate upang kaunin ang kanyang hukbo.

Sakay ng Santander, nilisan ni Mariano ang Masbate noong ika-20 ng Oktubre 1898 matapos mag-iwan ng 30 riple para sa pagtatanggol ng isla.[51]

Si Emiliano at ang Hong Kong Junta

Noong ika-10 ng Agosto 1898, sa bisa ng dekreto ni Aguinaldo, itinatag ang Komite Rebolusyunaryo sa ilalim ng pamumuno ng Lupong Tagapamahala. Ito at ang tatlo pang sangay – diplomasya, hukbong dagat, at hukbong sandatahan (army) – ang siyang bumuo ng Comite Central Filipino na mas popular sa tawag na Hong Kong Junta.

Buwan ng Nobyembre 1898 nang dumating sa Hong Kong si Emiliano at naging pangalawang pangulo kay Felipe Agoncillo[52]. Isang indikasyon ng papel ni Emiliano sa Hong Kong ay makikita sa liham kay Apacible na may petsang ika-12 ng Setyembre 1899. Nasa tala ni Mactal na bagaman hinirang na mamuno sa Lupong Tagapamahala, hindi dumating sa Hong Kong si Vicente Ilustre. Mahigit isang taon na ang lumipas mula sa pagkakahirang, pinatunayan ng isang liham kay Apacible na may petsang ika-12 ng Setyembre 1899, na hindi pa ito sumisipot. Nakasaad sa nasabing liham na kung dadating si Ilustre sa Hong Kong, mabuting gawin itong kasapi ng komite sa ilalim ng pag-uutos ni Emiliano[53].

Si Galicano Apacible ang nahalal na pangulo ng Lupong Tagapamahala noong ika-2 ng Setyembre 1898. Nang magtungo ito sa Europa at Estados Unidos noong Oktubre 1899, si Emiliano ang humalili sa kanya bilang pansamantalang pangulo ng Lupon hanggang sa kanyang pagbabalik noong Enero 1901.

Ang pagbibigay ng mga mensaheng makakapagpalakas ng loob ng mga rebolusyunaryo ang siyang pinagtuunan ng pansin ni Emiliano sa kanyang pamumuno. Nang mabihag si Aguinaldo noong 1901, ang Comite ang siyang nagbigay direksyon sa pagpapatuloy ng pakikipaglaban. Makikita ang pagnanais na ito, taliwas sa deklarasyon ni Aguinaldo ng mapayapang pagsuko, sa isang liham ni Emiliano sa mga heneral ng rebolusyon noong ika-8 ng Abril 1901[54].

Mga kasama, ipagpatuloy ang digmaan hanggat hindi kinikilala ang ating lehitimong independensya, o hanggat hindi lahat tayo ay mamatay!!! Sa lalong madaling panahon, ako ay makakasama ninyo. Kinakailangang isagawa na ang paghirang sa ating magiging komandante sa hinaharap kung ito ay hindi pa isinasagawa. Ang panloob na pamamahala sa bansa at ang pagpapatuloy ng mga gawain sa ibang bansa ay nagtutulak upang kaagad na isagawa ito. Kung wala pang paghahandang ginagawa sa mga heneral na nanatiling nasa labanan upang magsagawa ng pagpupulong, at kung ito ay imposible, maaaring ang mga kinatawan ng mga ito, ang maghalal ng isa na ayon sa kanilang paghusga, kakayahan at kabantugan, sa opinion ng iba ay tanging nararapat na umupo sa pinakamataas na posisyon. Sa eleksyon, walang dapat na alalahanin kundi ang kapakanan ng bansa at ang pinakamabilis na ikatatamo ng mga mithiin nito.

Ayon pa kay Mactal, dahil sa hindi tiyak ang katapatan ng maraming kinatawan sa ibang bansa, ipinagkatiwala na lamang ang lahat ng mga gawain ng Comite Central Filipino sa apat na tao- sina Apacible, Ponce, Agoncillo, at Emiliano Riego de Dios[55].

Hindi naging maganda ang pagpasok ng taong 1901 sa mga rebolusyunaryo. Buwan ng Marso nang makubkub ng mga Amerikano si Aguinaldo sa Isabela. Pagsapit ng Setyembre, isang “kudeta”[56] naman ang naganap sa London bunga ng “masamang balakin”[57] ni Sixto Lopez. Ayon sa mga pangyayari, nagpatawag ng isang pulong si Lopez sa London upang magtatag ng “Pamahalaang Pilipinas”. Sa nasabing pulong, nahalal na Kalihim ng Digmaan si Emiliano at naatasang magbigay direksyon sa operasyong militar sa Singapore[58]. Ganunpaman, wala nang narinig pa mula sa “Pamahalaang” ito habang nagpatuloy naman sa pamamahala ang Comite Central sa Hong Kong hanggang sa tuluyan itong magwakas noong ika-10 ng Agosto 1903, limang taon mula ng maitatag ang Komite Rebolusyunaryo.

Sa pagkakataong ito, bagaman nagwakas na ang Hong Kong Junta, dapat tayong magalak sapagkat naging “kapuri-puri ang pagsasakripisyo, determinasyon at paninindigan”[59] ng ilan sa mga naging kasapi ng Comite Central. Mapalad ang Maragondon at si Emiliano ay kasama sa hanay nina Apacible, Agoncillo, Ponce, at Lichauco na kabilang sa pinapupurihang ito.

Konklusyon

Ito ay isang paunang pag-aaral pa lamang. Magkagayunman, tahasan kong masasabi na mapalad ang Maragondon sa pagkakaroon ng mga bayani sa katauhan ng magkakapatid na Emiliano, Mariano at Vicente Riego de Dios. Bago pa man nagsimula ang himagsikang 1896, si Emiliano at Mariano ay maituturing na aktibong kasapi ng Katipunan. Sa pagsisimula ng himagsikan, niyakap nilang magkakapatid ang kapalaran sa pakikipaghimagsik at naging bahagi ng mga labanan kasama sa sanay ng Supremo ng Katipunan. Dahil sa ipinakitang kagalingan, sa labanan man o pamamahala, naging mahalagang bahagi ng pamahalaang manghihimagsik at ng pwersa nito ang magkakapatid. Muli at muling pinatunayan ng magkakapatid ang kanilang pagmamahal sa bayan sa pamamagitan ng paglilingkod. Ngunit sa aking palagay, higit na kapuri-puri ang magkakapatid ng hindi nila hangarin na mabahiran ng dugo sa kamatayan ng Supremo ng Katipunan.

Ang pagkakasangkot sa pangalan ni Emiliano ay pawang si Aguinaldo lamang ang nagbabanggit na pinabubulaanan naman ni Santiago Alvarez. Wala ring anumang binabanggit ang ibang historyador tungkol dito. Malinaw na idinawit lamang ang pangalan ni Emiliano upang bigyan ng mukha ang partisipasyon ng Magdiwang sa kapalaluan ng Magdalo. Bilang malinaw na patunay ay ang hindi paglagda ni Mariano sa hatol ng Konseho na lumitis at nagbigay ng parusang kamatayan sa magkapatid na Bonifacio. Kung totoo ang mga bintang kay Emiliano, bilang kapatid na nakababata, mas lohikal na sumunod sa linyang ito si Mariano – bagay na hindi nangyari. Sa makatuwid, mas matibay ang ebidensya ng pandadawit.

Mula sa himagsikan ni Bonifacio hanggang sa rebolusyon ni Aguinaldo at maging sa Junta sa Hong Kong, nanatili ang katapatan at pagsisilbi ng magkakapatid para sa bayan. Sa salita nga ni Mactal, at sa pagkakataong ito ay gagamitin ko ng higit pa sa usapin ng Hong Kong Junta, kapuri-puri ang kanilang pagsasakripisyo, determinasyon at paninindigan para sa bayan. Patunay lamang na may mga bayani rin ang bayan ng Maragondon.

__________________________

Mga Sanggunian

Agoncillo, Teodoro A. History of the Filipino People. Quezon City: Garotech Publishing, 1990.

__________. The Revolt of the Masses: The Story of Bonifacio and the Katipunan. Quezon City: University of the Philippines Press, 2002.

Aguinaldo, Emilio F. Mga Gunita ng Himagsikan. 1964.

Alvarez, Santiago V. The Katipunan and the Revolution: Memoirs of a General. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1996.

Ataviado, Elias M. Philippine Revolution in the Bicol Region. Quezon City: New Day Publishers, 1999.

Calairo, Emmanuel F.. Liping Kabitenyo: Talambuhay ng mga Kilala at di-kilalang Kabitenyo, Tomo I. Cavite: Cavite Studies Center, DLSU-Dasmariñas, 1999.

Constantino, Renato. The Philippines: A Past Revisited. Manila, 1975.

Cortes, Rosario M., Celestina P. Boncan and Ricardo T. Jose. The Filipino Saga: History as Social Change. Quezon City: New Day Publishers, 2000.

Mactal, Ronaldo B. Hong Kong Junta/ Comite Central Filipino: Pulitika at Kontrobersya. Manila: De La Salle University Press, Inc., 2000.

May, Glenn Anthony. A Past Recovered. Quezon City: New Day Publishers, 1987.

Paterno, Pedro A. The Pact of Biak-na-Bato and Ninay. Manila: National Historical Institute, 2004.

Saulo, Alfredo B. Emilio Aguinaldo. Quezon City:Phoenix Publishing House, Inc., 1983.

Schumacher, John N. SJ. The Revolutionary Clergy: The Filipino Clergy and the Nationalist Movement, 1850-1903. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1981.

[1] Santiago V. Alvarez. The Katipunan and the Revolution: Memoirs of a General. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1996. p. 243.
[2] Emmanuel F. Calairo. Liping Kabitenyo: Talambuhay ng mga Kilala at di-kilalang Kabitenyo, Tomo I. Cavite: Cavite Studies Center, DLSU-Dasmariñas, 1999. p. 151.
[3] Teodoro A. Agoncillo. Revolt of the Masses: The Story of Bonifacio and the Katipunan. Quezon City: University of the Philippines Press, 2002. p. 201-202. Hindi naman nabanggit ni Alvarez na kasamang nahalal si Mariano sa panahong ito, Alvarez, p.8.
[4] Glenn Anthony May. A Past Recovered. Quezon City: New Day Publishers, 1987. p. 13. Ipinapakita rin ng bagay na ito, na bagaman nakakaangat sa lipunan ang magkapatid, hindi naman sila nagdalawang isip na yakapin ang himagsikan at ang rebolusyon, kasama ng kapwa nila mamamayan na mayroong pagmamalasakit sa bayan.
[5] Alvarez, p. 290-295.
[6] Ibid, p. 298-300. Kaiba naman ito sa siniping ulat ni Elias M. Ataviado (mula sa Ricarte, Himagsikan ng mga Filipino Laban sa Kastila, Section 27, p.28 ff.) kung saan sinasabing si Mariano at hindi si Santiago Alvarez ang tinamaan ng malaking bato bunsod ng panganganyon na bumali sa kanyang tadyang. Idinagdag pa ni Ataviado na bagaman naiwasto ang baling tadyang, ang internal na pagdurugo ay naampat lamang noong 1903 kung kailan tumigil na ang paglulura ng dugo. Ang detalyeng ito ay ipinahayag sa kanya ni Mariano sa isang panayam. Elias M. Ataviado. Philippine Revolution in the Bicol Region. Quezon City: New Day Publishers, 1999, p.43.
[7] Ibid, p. 77.
[8] Agoncillo, p. 194.
[9] Alvarez, p.79.
[10] Ibid, p. 313-315.
[11] Agoncillo, p. 219-220.
[12] Alvarez, p. 82.
[13] Ibid, p. 88.
[14] Agoncillo, p. 356.
[15] Ibid, p. 228.
[16] Alvarez, p. 88.
[17] Agoncillo, p. 241. Makikita rin sa Teodoro A. Agoncillo. History of the Filipino People. Quezon City: Garotech Publishing, 1990. p. 180. Wala ring detalye sa mga gunita ni Artemio Ricarte tungkol sa panunulsol ni Emiliano.
[18] Alvarez, p. 98.
[19] A Report By Mariano Noriel Describing the Arrest of Andres Bonifacio. Apendiks sa Alfredo B. Saulo. Emilio Aguinaldo. Quezon City: Phoenix Publishing House, Inc., 1983.
[20] Alvarez, p. 99.
[21] Sa kautusan ni Aguinaldo, nasa bansang Hapon si Jose Alejandrino mula Pebrero hanggang Marso 1897 upang makipag-ugnayan sa sinumang makapagbebenta ng armas at bala na gagamitin sa pakikihamok. Ganunpaman, walang nangyari sa kanyang mga ugnayan at lumisan na nga ito sa Hapon pagsapit ng buwan ng Marso. Kung magkaganun, maaaring hindi ito ang hinihintay ng pangkat ng Supremo. Wala namang nababanggit na ano pa man tungkol sa mga negosasyon matapos ang paglisan ni Alejandrino sa bansang Hapon.
[22] Alvarez, p. 223.
[23] Ibid, p. 227-228.
[24] Rosario M. Cortes, Celestina P. Boncan, Ricardo T. Jose. The Filipino Saga: History as Social Change. New Day Publishers, Quezon City: 2000, p. 158. Si Emiliano ay nahalal na Ministrong Pandigma.
[25] Alvarez, p. 245. Hindi kaya si Bonzon, Noriel o Pawa?
[26] Saulo, p. 147.
[27] Mali si Saulo sa pagsasabing 12 kilometro ang layo ng Naik sa Maragondon. Ito ay 6-8 na kilometro lamang.
[28] Emilio F. Aguinaldo. Mga Gunita ng Himagsikan. 1964, p. 217. Mali ang tala ni Calairo sa kanyang aklat na Liping Kabitenyo sa pagbanggit na si Vicente ang “Taong Agila”.
[29] Saulo, p.149.
[30] Alvarez, p. 349.
[31] Calairo, p. 151. Samakatuwid, sa pamamagitan ng kanyang mungkahing ito, lalong napawalang bisa ang pandadawit kay Emiliano sa kasong pagpapadakip at dagliang pagpapapatay sa Supremo. Walang lohika at hindi nagtutugma ang mga alaala ni Aguinaldo sa mga datos mula sa mas maraming sanggunian. Patunay lamang na ang magkapatid ay walang bahid ng dumanak na dugo ng mga Bonifacio.

[32] Hindi lamang iisa ang bersyon ng pagpaslang kay Andres Bonifacio. Madrama ang isinulat na bersyon ni Agoncillo sa kanyang Revolt of the Masses. Kakaiba rin ang gunita ni Emilio Aguinaldo sa usaping ito. Maging si Adrian Cristobal ay may sarili rin niyang bersyon sa The Tragedy of the Revolution. Kung magkagayon, pumasok sa aking isipan na natural lamang na may iba pang bersyon na maaaring hindi pa naisusulat. Maaari rin kayang may sariling bersyon na umiiral sa bayan ng Maragondon?

Una kong hinanap si Kuya Ben, isang matanda sa bayan na una kong naringgan ng kwento tungkol sa pagpaslang kay Bonifacio noong ako ay nasa ikaapat na baitang pa lamang. Buwan noon ng scouting at siya ang tumayong tagapangalaga sa lahat ng mga batang aakyat sa Hulog. Sa kasamaang palad, wala na pala si Kuya Ben ilang taon na ang nakakaraan. Mabuti na lamang at natagpuan ko si Kuya Oni, isa sa kanyang mga anak na minsan ko ring naging guro. Sa aming pagkikita, isinalaysay niya sa akin ang kwento na kanyang narinig sa kanyang ama na narinig din lamang sa mga matatanda.

Ayon sa kwento, noong gabi bago ang araw ng pagbaril kay Andres, nagkita muna ang mag-asawang Oryang at Anding. Naghiwalay silang luhaan si Oryang at hindi napagkatulog. Lingid sa kanilang kaalaman na sa kinabukasan na pala gaganapin ang pagbaril. Maaga pa lamang ay bumangon na si Oryang at nagtungo sa bahay kung saan nakapiit si Anding upang ito ay bisitahin. Sa kanyang pagkagulat, hindi niya nakita ang kanyang asawa at nalaman na lamang na dinala na ito sa Bundok Buntis upang doon ay barilin.

Sa Bundok Buntis dapat gagawin ang takdang pagbaril sa magkapatid. Ngunit pagsapit sa Hulog, nagpahinga muna ang grupo sa isang kamalig na noon ay imbakan ng mga tubo at pakain para sa mga kabayo. Dito sa lugar na ito nagawa ni Bonifacio na manlaban nang kanyang mapagtanto ang kanilang kasasapitan. Matapos makaagaw ng baril, pinatakbo ni Andres si Procopio na dali-dali namang hinabol, nabaril, at napatay bago pa man ito nakatawid ng ilat. Samantala, isa naman ang tumaga kay Andres upang hindi ito makapagpaputok at nang mabitawan ang baril ay saka ito pinaputukan.

Hindi naman daw dapat mangyayari ito kung hindi lumaban si Bonifacio kay Aguinaldo. Sa katunayan, wala namang alitan talaga sa pagitan ng dalawa. Tanging ang mga tauhan ni Aguinaldo ang ayaw kay Bonifacio at humahadlang na makapag-usap ang dalawa sa takot na magbigay o makuha ang damdamin at isip ni Aguinaldo. Bilang patunay na maayos ang pakikitunguhan ng dalawa sa isat-isa, ipinahabol ni Aguinaldo sa isang kabayuhan ang pulutong upang ipatigil ang pagbaril. Sa kasamaang palad, hindi na ito naabutan pa.

Katanggap-tanggap ang kwentong ito para sa nagsalaysay. Ang pagkakamali nga lamang at kanyang hinanakit ay hindi binigyan ng maayos na libing si Andres. Ayon pa sa kanya, hindi naman daw talaga inilibing si Bonifacio. Matapos na mapatay, iniwan lamang ito sa lubluban ng kalabaw at tinakpan ng mga dayami. At dahil nga mababaw at wala namang anumang talagang takip, kinalkal ng aso ang bangkay at nagawa pa ngang tangayin ang piraso ng damit nito na nakarating kay Oryang. Noon lamang napagtanto ni Oryang ang kinasapitan ng asawa.
[33] Saulo, p. 151.
[34] Aguinaldo, p. 227.
[35] Aguinaldo’s Farewell Speech on Leaving Cavite. May 11, 1897. Apendiks sa aklat ni Saulo.
[36] Alvarez, p.134
[37] John N. Schumacher, SJ. The Revolutionary Clergy: The Filipino Clergy and the Nationalist Movement, 1850-1903. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1981. p. 56.
[38] Alvarez, p. 192-93.
[39] Calairo, p. 151. Ayon naman kay Paterno, naging katanggap-tanggap kay Emiliano ang kanyang pakay. Matapos ang walong araw na pag-uusap, pumayag si Emiliano na sumama kay Paterno patungo sa Biak na Bato. Pedro A. Paterno. The Pact of Biak-na-Bato and Ninay. Manila: National Historical Institute, 2004. p. 40.
[40] Renato Constantino. The Philippines: A Past Revisited. Manila, 1975. p. 194-195. Walang pagbanggit kung gaano katagal ang inilagi ni Emiliano sa Biak na Bato bagaman binabanggit ni Paterno na matapos ang mahabang pag-uusap sa pagitan ni Emiliano at Aguinaldo, magkahiwalay silang bumaba ng bundok sa pagbalik ng una sa Cavite. Paterno, p. 42.
[41] Ibid, p.197.
[42] Calairo, p.151.
[43] Constantino, p. 200.
[44] Ronaldo B. Mactal. Hong Kong Junta/ Comite Central Filipino: Pulitika at Kontrobersya. Manila: De La Salle University Press, Inc., 2000. p. 56.
[45] Agoncillo, History, p. 232. Wala namang binabanggit si Schumacher tungkol sa panghihimok si Aglipay kay Emiliano sa kanyang aklat na Revolutionary Clergy. Ganunpaman, binabanggit ni Ataviado na kasama si Emiliano nina Mariano Trias, Pio del Pilar, Artemio Ricarte, at Diego Moxica na nag-alok ng kanilang serbisyo upang lumaban sa Amerika para sa bandila ng Espanya (p.71) na kapagdaka, matapos mabalitaan ang pagbabalik ni Aguinaldo kasama ng pangakong tulong mula sa Amerika, ay nagsipagbaliktad muli laban sa Espanya (p.104).
[46] Kasama sa ekspedisyon ni Mariano sina Kol. Aniano del Rosario at Lt. Kol. Pedro Aguinaldo. Ang kanilang pwersa ay lulan ng Bulusan, Don Francisco, Purisima Concepcion, at Taaleño. Pagsapit sa Marinduque, ipinaiwan ni Mariano ang Purisima Concepcion at Taaleño sa Boac upang mangalap ng kahoy na panggatong sa kanilang mga sasakyan at magtagpo na lamang sa Romblon matapos matupad ang tagubilin. Ataviado, p.153.
[47] Ibid, p. 154.
[48] Ibid, p. 155.
[49] Ibid. Bago tuluyang lumisan, muling nagpadala ng mga baka si Mariano patungong Batangas. Bukod pa rito, dalawang salu-salo ang naganap bilang parangal sa pamunuan ng lalawigan at pagkilala na rin sa mga Kastila. Sa ikalawang salu-salo, minabuti ni Mariano na gawing salitan ang pagkakaupo ng mga Pilipino at Kastilang opisyal. Nang mag-alinlangan ang mga Kastilang uminom dahil sa pag-aalalang sila ay lalasunin, ipinag-utos ni Mariano na pagpalitin ang mga baso at inumin ang laman ng mga ito. Sa ganitong paraan, nakita ng mga bihag na Kastila na walang anumang masamang balakin ang mga Pilipino sa kanila at nangakong hindi sila gagawa ng anumang bagay na ikasasama ng loob ng punong Pilipino.
[50] Ibid, p.158.
[51] Ibid, p.159-160. Matapos ang pangyayaring ito, wala ng maririnig na anupaman tungkol kay Mariano. Ganunpaman, mananatili ang koneksyon sa pagitan niya at mga kasama sa himagsikan makalipas ang marami pang taon. Ayon kay Alvarez, nang mamatay si Hen. Mariano Alvarez noong ika-31 ng Agosto 1924, isa si Mariano sa mga binabanggit na nagpadala ng pakikiramay (p.132), patunay lamang sa patuloy na ugnayan ng mga dating manghihimagsik. Muli, mapapatunayan ang pagiging bukas na puso ni Mariano sa mga nangangailangan sa pamamagitan ng liham ni Teodoro Gonzales noong ika-15 ng Abril 1932. Ayon kay Gonzales, nang manatili ang kanyang pamilya sa Cavite, binayaran nila ang lahat ng kanilang pangangailangan maliban na lamang sa panahong sila’y nanatili sa Maragondon kung saan hindi tumanggap ng anumang bayad si Mariano (p.236).
[52] Calairo, p.153.
[53] Mactal, p. 63.
[54] Ibid, p. 82.
[55] Ibid, p. 64.
[56] Ibid, p. 97.
[57] Isa mang “kudeta” bunga ng “masamang balakin” ni Sixto Lopez ang Pamahalaang Pilipinas na itinatag sa London, hindi naman masasabing ganito rin ang layunin ng mga nahalal na kinabibilangan ni Emiliano at ilan pang mga kasama sa Comite Central Filipina. Sa katunayan, at sapagkat wala ngang nangyari sa pamahalaang ito, nagpatuloy pa rin si Emiliano sa kanyang mga gawain sa Comite Central at wala namang naiulat na iringan na naganap sa kanya at mga kasama sa Comite dahil sa kanyang pagkakahalal sa London.
[58] Mactal, p. 64-65.
[59] Ibid, p. 192.

The Lives of Luis Flores, Julio Llorente, Juan Climaco and Arcadio Maxilom: Collaboration and Resistance in Cebu, 1898-1902

2005-11-07T00:00:00.000-08:00

_____________________

ni Rhoda Wani

Beyond the horizon as far as the eyes could see, the gently lolling waves of Cebu were suddenly broken by the top mast of the USS Petrel cutting across the peaceful waters. It was February 21, 1899, and as the Cebuanos stood breathing in the salty air of the sea, they watched apprehensively the approach of this American naval ship. Many wondered what further steps need to be taken to face this new development. The Cebuanos experienced mixed emotions. While some prepared themselves for an upcoming battle, others resolved to commence packing their belongings and getting ready for evacuation.

As the American gunboat docked near the shore, the task of meeting the Americans fell on the British and American consul of Cebu at that time, John N. Sidebottom. He stepped on board and met with the Petrel’s commanding officer, Capt. Charles C. Cornwell. By the time Sidebottom stepped out of the ship, he carried with him a message from the Americans to the Cebuano leaders which read:

Within 34 hours after receiving this letter, the Provincial Council of Cebu must surrender to the United States. If the Cebu government chooses not to surrender or hesitates to do so, the commander of the Petrel will be forced to begin bombarding the city in order to impose an American administration on Cebu City.

A congregation of Cebuano leaders then met with the Americans on board the Petrel to discuss the issue pertaining to the surrendering of the Cebu government to Americans. Included in this congregation were Julio Llorente, Pablo Mejia, Juan Climaco, Segundo Singson, Fr. Pablo Singson and Fr. Juan Gorordo. What resulted from this latter discussion with the Americans was an extension of 14 hours granted to the Cebuano leaders in order for them to deliberate on the matter at hand.

The Cebuano leaders were in a dilemma: to surrender or not to surrender. As the Cebuano leaders convened at the Casa Real to come up with a decision to this dilemma, they weighed out the options heavily against each other, keeping in mind that the repercussions of their decision are to be strongly felt by the Cebuanos themselves.

To surrender would mean recognizing American sovereignty. To surrender would prevent a destructive bombardment on Cebu by the Americans. This would not only save the city, more importantly, it would save lives. To the revolutionaries who had fought in the preceding war against the Spaniards, pledging loyalty to another foreigner was probably like tasting sour fruit after long months of toiling and tilling the hard soil. To the moderates , however, surrendering to the Americans would mean saving this very soil the people have tilled.

On the other hand, to not surrender would entail taking up arms against the Americans. To fight was to remain steadfast and true to the Revolutionary government of Aguinaldo, of the Filipinos, and of the Philippines. Many have died in their brave struggle against the Spaniards, and for the more radical side of the Cebuano leaders, they were willing to “die” again. If it would take them a thousand deaths to see the Filipinos free, then so be it. This radical side had one problem, though, and this was their incohesiveness in coming up with a strategic plan of resistance against the Americans. As with anything that lacks cohesion, this radical side crumbled.

The next day, February 22, the government of Cebu as headed by Luis Flores surrendered to the Americans. Wasting no time in making their presence felt, the Americans went ashore and hoisted the American flag over Fort San Pedro to the sound of the trumpet. Undoubtedly, the “starry flag of the Union” represented a nation asserting its sovereignty over a budding nation, but to the Cebuano leaders, it also marked the beginning of a conflict cut so deep into the skin that its stabbing pain would still be felt even long after the wound has healed.

This conflict is a reflection of the political milieu in Cebu upon the arrival of the Americans on the island in the early months of 1899. In order to grasp better this conflict, it is necessary to look into the top Cebuano personalities who were directly involved. This paper will present the lives of four personalities and the roles that they played in the political arena of Cebu from the years 1899-1902. In addition to that, in order to bring about a sense of continuity with the events prior and after the aforementioned years, references to the roles played by these personalities in the outbreak of the Revolution in Cebu in 1898 and also upon the establishment of American sovereignty in Cebu in the following years will also be given.

The four personalities to be discussed hereafter are Juan Climaco, Luis Flores, Julio Llorente and Arcadio Maxilom. The choice of these four persons is based mainly on the two fractions that developed upon the arrival of the Americans. The first fraction consisted of men who showed support for the Americans not only by pledging their allegiance to the foreigners but also by aiding in putting a stop to the resistance movements still existing even after the establishment of American rule in the island. From this fraction, two prominent personalities will be discussed and these are Luis Flores and Julio Llorente. On the other hand, the second fraction consisted of men who stubbornly resisted the establishment of American sovereignty in Cebu. They moved further into the interior of Cebu, waging war against the Americans that lasted for almost three years. Within this other fraction, the other two personalities to be discussed will be Juan Climaco and Arcadio Maxilom.

The discussion of these four personalities will be divided into three sections. The first section will deal with introducing the person through demographic data regarding the person’s birth, education, and profession. The second section will then deal with the person’s participation, if any, during the outbreak of Revolution in Cebu on 1898. The third section will then give an account of the person’s actions upon the coming of the Americans in Cebu and on the establishment of American sovereignty in the islands.

Luis Flores y Perez was born in Samar. He came to Cebu in 1891 as a steward of Bishop Martin Garcia Alcocer. He served in the Spanish local service through various positions he acquired with the patronage of Bishop Alcocer. He served as procurador of the Cebu audiencia and regidor of the Cebu ayuntamiento in the 1890s. He became one of the earliest Cebuanos to enter the Katipunan and as will be discussed later on, he became one of the leaders in leading the 1898 Revolution in Cebu.

Julio Llorente y Aballe was born in Cebu on May 22, 1863. He was born to one of the wealthiest families in Cebu during the nineteenth century. His father, Don Ceferino Llorente, was a Spanish who owned several inter-island vessels and a sugar estate in Medellin. His mother, Martina Aballe, was a Cebuano from Argao, a town located south of Cebu.

Llorente’s first education came from a private school in Cebu. Later on, he was able to go to Manila to study at the Ateneo de Manila in 1876. Afterwards in 1881, he left for Spain to proceed with his studies at the University of Madrid where he acquired a doctor of laws degree. After acquiring his degree, he was admitted to the bar and he first practiced law in Madrid. It was while he was here that Llorente got acquainted with Jose Rizal and other personalities from the Propaganda Movement. He, himself got involved with this movement through some articles he regularly contributed to La Solidaridad.

After his stay in Madrid, Llorente came back to Cebu where he occupied several positions in the Department of Justice. He was a “substitute magistrate” in the Audiencia of Cebu and later on served as a teniente alcalde segundo from 1892-1893.

Don Juan Climaco y Faller was born on December 24, 1860 in Cebu City. Known as “Tan Hantoy”, he was born to a wealthy Chinese mestizo family. His grandfather, Juan Cuico Climaco, was a wealthy Cebuano entrepreneur who led a luxurious life-style in the post-1860 period and whose inventory of possessions included various carriages, pianos, and other expensive pieces of furniture within a spacious and well decorated house worthy of mention at that time by a reporter from the Manila newspaper El Oriente.

Upon the death of his parents, Climaco moved to Toledo where his family had several landholdings. In this sugar town of Toledo, Climaco was able to acquire land and it is mentioned that he was able to own large tracts of land specifically in Barrio Magdugo. He married Regina Ramas and lived in Toledo where he was able to acquire the position of municipal captain of the town.

Arcadio Maxilom y Molero was born in Tuburan on November 13, 1862 to Roberto Maxilom and Gregoria Molero. His father was a gobernadorcillo of Tuburan from the years 1862-65.
Maxilom’s first exposure to education was through the cartilla. Later on, his education was further broadened by a Tuburan parish priest who tutored him. From the years 1877-1881, Maxilom was a school teacher in Tuburan.

The revolutionary then held various government positions in his municipality. In 1882, he became a secretary of the Court of Peace in Tuburan. This was a position that he held until 1888. After this, he was voted to become a 2nd lieutenant by the principalia in the area. In 1892, he was elected as gobernadorcillo until 1894. Afterwards, he became the municipal captain until 1896.

As can be seen from their backgrounds, these four figures came from the upper class of society of that time. Although classifying them into one class, the elite class, would be simplifying the nuances that were already existent among the elites in Cebu at that time, these men had more wealth, more money, and more political influence than the ordinary peasant.

In terms of wealth, these four men did not come from the lower class. Maxilom’s father was a gobernadorcillo in Tuburan. His family owned land in this municipality. Although his wealth was not at par with the extravagant riches of the renowned families of Climaco and Llorente, Maxilom cannot be classified simply as a peasant. Climaco and Llorente, on the other hand, represented a more urbane elite since they came from already very prominent families in Cebu who owned tracts of land in the provinces and owned commercial businesses in the city.

In terms of education, they had all acquired the necessary education to be able to acquire civil service positions. Admittedly, Llorente was at one end of this educational spectrum since he was not only able to acquire education outside Cebu, but outside the Philippines as well.

As already mentioned, another factor that distinguished these four men from the lower classes was that they all held positions in the government, whether it be administrative or judicial. Both Climaco and Maxilom were municipal captains in their towns, Toledo and Tuburan respectively. Similarly, Flores and Llorente both served in the audiencia. During that time, holding an administrative position or entering the priesthood were seen to be acceptable vocations within a family since there were for social advancement.

To illustrate these nuances among the elites, Cullinane classifies Maxilom as a municipal elite, Climaco as a provincial elite, and Llorente as an urban elite. Undoubtedly, they had differences when contrasted with one another, but they definitely had more similarities with one another than with members of the lower class.

Given their relatively “homogenous” backgrounds, it is interesting to note that upon the outbreak of the Revolution in Cebu, their differences among each other begin to emerge and are magnified even further upon the arrival of the Americans. To show the beginning of these differences, significant events during the Revolution in Cebu will first be narrated. Then, the next section will deal with the participation, or non-participation for that matter, of these four personalities in the said revolution.

Although the outbreak of the Revolution in Cebu did not begin until early 1898, as early as 1895, Andres Bonifacio, the Supremo of the Katipunan, was already making attempts to send representatives in the Visayas. When the Revolution broke out in the provinces in Luzon, tensions were high in Cebu, but the Spaniards took pains not to let any information through the masses. This, however, did not prevent Cebuanos from still hearing about the fights occurring in Luzon through merchants that came in ships coming in from Manila. Therefore, although Cebuano participation in the Revolution came a little later, an awareness of what was happening in Luzon already existed amongst the Cebuanos.

The outbreak of the Revolution in Cebu was marked by the revolt that occurred on April 3, 1898 at Valeriano Weyler Street, now known as Tres de Abril. It is said that what precipitated this event was the Camba incident in Binondo where fighting with the Spaniards led to the killing of about 70 Filipinos. This is significant to the Cebuanos because stories circulating at that time about this incident state that most of those killed were Visayan sailors.

Accounts describing how this outbreak on Palm Sunday, April 3, 1898 occurred reveal that tensions were mounting heavily in Cebu. A wave of arrests made by the Spaniards led the Cebuanos to think that the Spaniards were closing in on their plans. An attack by suspected Katipuneros on 3 Filipino Guardia Civil in Talisay on the night of April 2 led the Spaniards to turn on the offensive. This, in turn, made the Cebuanos feel the moment had come for them to rise in revolt. Therefore, although their original plans called for a revolt on April 8, the succeeding events led the Cebuanos to revolt earlier than planned.

A dramatic but interesting portrayal of the moments before the revolt is given in Enriquez de la Calzada’s work with Cebuano women bawling over their men as they prepared themselves for an upcoming battle. The men, in turn, took pains in wiping themselves with oil and other “supernatural” concoctions to ensure protection in the revolt. Enriquez de la Calzada’s account has been mentioned to be a romanticized account of the revolt in Cebu and caution is indeed needed when dealing with his work. Nevertheless, it affords mention because his accounts are said to be based on interviews he conducted with Cebuano Katipuneros.

Leading the Cebuano revolutionaries in this historic revolt of Palm Sunday was a legendary Katipunero hailing from Negros, Pantaloen Villegas or “Leon Kilat.” A mystical figure shrouded with stories about his feats and fearlessness in battles and all the more epitomized by his controversial assassination in Carcar, a town south of Cebu, Leon Kilat was sent to Cebu by Katipuneros in Manila for the purpose of heading the revolt here.

The Cebuanos succeeded in holding up the loyalist troops in Fort San Pedro but Spanish reinforcements from Iloilo on board the Don Juan de Austria arrived on April 7 to counter the revolutionaries. The Cebuanos were scattered and they occupied the towns outside Cebu. The revolutionary government, which was previously established on April 3 and had Luis Flores for president was moved to Sudlon and later on to Pardo. From here, operations of resistance against the Spanish were planned.

Meanwhile, on April 21 of the same year, the Spanish-Ameircan War begins which entailed the closing in of American troops in Manila. On May 1, the Americans won over the Spanish fleet in the Battle of Manila Bay. Emilio Aguinaldo arrived from his exile and proceeded to work for the establishment of an independent state. With the Americans at first seemingly supportive of the Filipino’s desire to break free from Spain, Aguinaldo was able to proclaim Philippine independence on June 12. However, as the months progressed, it became more and more obvious that the Americans were not going anywhere. The Treaty of Paris signed on December 10, 1898 between Spain and the United States culminated the war fought by the Filipinos against the Spaniards with Spain ceding the Philippines to the United States.

With Spanish withdrawal from the islands becoming imminent, the politico-governor of Cebu at that time, Governor Montero, decided to turn over the Cebu government to a transition government headed by a Spanish mestizo, Pablo Mejia. This was done on December 24, 1898 with the Spanish flag being lowered at Fort San Pedro. Mejia, in turn, turned over this government to the revolutionary army of the government in Cebu, which at that time as already mentioned was headed by Luis Flores. This turnover from Mejia to Flores occurred on December 29, 1898. This signified the start of the first Philippine Republic in Cebu.

On January 24, 1899, Emilio Aguinaldo acknowledged this government headed by Flores until such time when elections can be held in the provinces in accordance to decree given on June 18 of 1898 by the Philippine Republic. In addition to this recognition of the revolutionary government headed by Flores in Cebu, Aguinaldo also gave instructions regarding the continued collection of taxes and the administration of civil and military authorities in restoring peace and order in the island.

The following months before the arrival of the Americans on February 21 will show the Cebuano leaders occupied with establishing civil authority in the island. At this time, local elites emerged to take positions in the government. Although many of them had not participated in the war against the Spaniards, what can be seen during this time is the taking over of “non-revolutionaries” of important positions in the government. Therefore, upon the arrival of the Americans on February 21, the composition of the government in Cebu was a mixed breed. There were those who comprised of the elite and had not participated in the previous war and there were those who were revolutionaries and had fought bravely against the Spaniards.
To illustrate further this element of “participation/non-participation” in the war against the Spaniards, what Luis Flores, Julio Llorente, Juan Climaco, and Arcadio Maxilom did during the Revolution will now be given in this succeeding section.

Luis Flores became involved in the Katipunan as early as 1896 or 1897. During the revolution, he became known as Unos or “storm” in Cebuano. He was among the pioneer members of the Katipunan in Cebu. Together with him were Francisco Llamas, Nicoles Godines, Eugenio Gines , Mariano Hernandez, Nicomedes Machahon , and Florencio Gonzales to name a few.

As with most Katipunan chapters, membership into the organization required initiation rites. Luis Flores was supposedly initiated into the organization by none other than the famous revolutionary, Leon Kilat. Flores is mentioned to be present in various meetings wherein the Katipuneros not only initiated members but also strategized their plans for revolution in Cebu. Among their meeting places were houses of Cebuano Katipuneros (Candido Padilla’s house in San Nicolas, Luis Flores’ house in Plaridel-Juan Luna Street, Casino Alaura’s house, and Isidro Guibelondo in Carreta).

Before the revolution broke out in Cebu, a Katipunan meeting was held on April 2. In this meeting, they decided to get organized and elected a set of officers who would be in charge of the planning and the operations of the revolution. Luis Flores was elected president, Candido Padilla as vice-president, Elpidio Rama as secretary, Alejandro Climaco as procurator, Gonzalo Abellana as propagandist, and Leon Kilat as general-in-chief.

When Leon Kilat made the decision to bring up arms against the Spaniards on an earlier date, April 3, 1898, Luis Flores was among those who were present. Those officers who were in this meeting at a sugar cane field (near an area where Southern Islands hospital is now located), decided to split up and spread the word that the revolution would take place that afternoon at 3 o’clock.

Fighting began at the intersection of V. Rama Avenue and Tres de Abril St. (formerly known as Valeriano Weyler Street) with the Katipuneros being divided into two groups, a left column led by Eugenio Gines and Francisco Llamas and a center column led by Leon Kilat and Alejo Miñoza. What resulted from this battle was victory for the Katipuneros with the loyalist troops retreating to Fort San Pedro. It is said that the casualties from the fight comprised of 5 dead: 3 Spaniards and 2 Cebuanos. In addition to this, there were 2 Cebuanos who were injured.

When the gunboat Austria arrived from Iloilo with troops to aid the Spanish in April 7 and with the death of Leon Kilat on April 8, many Katipuneros scattered all over Cebu. Cohesion was lost. Luis Flores was said to have retreated to Arsobing Mountain near Barrio Paril, Cebu City. It was here where he was contacted by Jacinto Pacaña on May of 1898 in order to reorganize the Katipunan once again, this time in Sudlon, located northwest of Cebu City.

Flores arrived in Sudlon sometime during May 2. It was here that the Katipuneros reorganized themselves for battle against the Spaniards. Flores’ role as president led him to make several appointments regarding Katipunan officers and the areas of their jurisdiction . Until the withdrawal of the Spaniards from Cebu on December 24, 1898, Flores remained the president of the Katipunan. When elections for the provincial government was held on December 30, 1898, Luis Flores was elected as president.

In the meantime, while the Revolution broke out in Cebu, Llorente was arrested in his mother’s house and taken to a prison called Cotta de Cebu.. Together with other urban illustrados like Don Pedro Cui and Don Isidro Guivelondo, he was imprisoned for suspected links with the revolution. He was never considered to be at the forefront of the Revolution. Nevertheless, he was tried by a Military Tribunal created by the Spaniards and sentenced to death. He remained in prison for 10 months with his sentence hanging over his head. It is said that Segismundo Moret, ex-minister of the colonies, intervened with the sentence and helped free Llorente. Another account states that it was the Treaty of Paris and his association with the Propaganda Movement that saved Llorente’s life. By the time the Americans had arrived in February 1899, Llorente was free to interact with the other local leaders of that time.

Differing accounts are also found about Juan Climaco’s activities during the outbreak of hostilities towards the Spaniards in April 1898. One account states that he was one of the few Cebuanos who remained loyal to the Spaniards during the Revolution and he only came into scene during the fight against the Americans when he joined the resistance movement with his cousin, Arsenio Climaco. Another account states that he was involved in the Tres de Abril resistance led by Pantaleon Villegas; however, upon the death of the latter on April 8, 1898, he faded out of the scene and supposedly went to San Carlos, Iloilo. Another account mentions Climaco in Toledo on April 11, 1898, where he was captured several Katipuneros headed by Bonifacio Aranas who raided some barrios near Toledo. Climaco’s large house was then turned into a headquarters where a parish priest was asked by the Katipuneros to say mass.

Even with the differing accounts given about Climaco during the Revolution against the Spaniards, what remains clear is that by 1899 upon the coming of another set of foreigners, he was to play a decisive role in the struggle of the Cebuanos against the Americans.
As was already mentioned above, Arcadio Maxilom was a native of Tuburan, a town on the western part of the island of Cebu. He came to Cebu in March of 1898. He was recruited into the Katipunan and was involved with their activities early on.

On April 2, 1898, he was commissioned by Luis Flores as captain to raise the standard of the revolt on the western coast of the island. On April 7, 1898, Maxilom returned to his hometown, Tuburan, in order to establish a stronger ground for Katipunan operations there. With the help of Fausto Tabotabo, who was also a resident of Tuburan, they began to make preparations for battle. At midnight that same night, Maxilom left Tuburan in order to return to Cebu City. However, on his way back to the city, Maxilom heard of news of the gunboat Austria arriving in Cebu and the loss it inflicted upon the revolutionaries. He returned to Tuburan, instead, to organize revolutionary operations there.

On April 16, 1898, a battle occurred in Tuburan between the Spanish troops and Katipuneros. With Maxilom and Tabotabo leading the Katipuneros in Tuburan, they were initially able to answer the shots fired by the Spanish who arrived from a boat. However, upon the arrival of more loyalist troops in another boat, the revolutionaries were unable to hold their positions and thus retreated to the mountains. The loyalist troops looted the town and set fire to the houses before leaving the town. When the residents returned the next day, they found that the battle had left their town in a disastrous state. Equally devastating was the number of lives they lost. There were 45 revolutionaries killed, among them were relatives of Maxilom, seven cousins and his brother, Cesario. After this battle, Maxilom together with his brothers and his men retreated to the mountain of Anijao in Tuburan.

When a Cebuano Katipunero, Jacinto Pacaña, decided to bring together the Katipunero leaders once again in Sudlon, Maxilom was contacted in Tuburan. On May 20, he left Anijao to go to Sudlon. With him were some of his men and his 12-year old son, Emiliano.

Sudlon Mountains, are located in the interior northwest of Cebu. In addition to its strategic position, Sudlon also possessed a productive plateau where the Katipuneros may acquire supplies. While in Sudlon, the Katipuneros busied themselves in fortifying their area especially the possible routes leading to Sudlon. These routes were the hills of Bitland, Lumbang, Budlaan, Alemagahan, Butong, and Ginkiutan.

Late May or early June marked a battle in Ginkituan hill. It was here where Maxilom led a few men to win a battle against some loyalist soldiers who attempted to attack them. Because of his admirable leadership here, he was promoted from captain to major.

From August 28 to September 4, 1898, Maxilom led a force of approximately 300 soldiers. They went through mountain towns reminding residents of their cause. On November 10, 1898, Maxilom led another group of men to Talisay. It was their intention to regain control of the town; however, the Spaniards had already retreated to Cebu City feeling that with the overall pace of the war, they were already on the losing end. When Maxilom and his men arrived in Sudlon after regaining Talisay, he was promoted to Brigadier General by Flores.

When the Americans arrive in the Philippines in May of 1898, Spaniards in Cebu were already beginning to feel that their attempts to hold on to their control over the island was futile. The Katipuneros began operations in retaking the towns of Cebu. They were adhering to decrees given by Aguinaldo asking for the formation of town and provincial governments. By December 1898, the Katipuneros had restored order in the towns of Mandaue, Mabolo, Talamban, Lilioan, Opon, Toledo, Balamban, Asturias, and Tuburan. The only remaining Spanish stronghold was Cebu City.

On December 16, 1898, Maxilom led his men to El Pardo to retake the town. The Spaniards withdrew seeing no reason to defend their town especially with the Treaty of Paris already signed. Upon hearing of Maxilom’s action on December 20, 1898, Flores appointed him as gobernador interno of Cebu province as long as the Spaniards remained in Cebu. Military officers in a meeting that was set on December 22, also named Maxilom as general-in-chief of the army.

On December 24, 1898, the Spaniards left Cebu. On December 30, 1898, in accordance to Aguinaldo’s decree asking for the reorganization of provinces, the election of officials for Provincial Council of Cebu was held. Luis Flores was elected for president, Julio Llorente for vice-president, Arcadio Maxilom for Councilor on Police Matters, Pablo Mejia for Councilor on Fiscal Matters, Miguel Logarta for Councilor on Justice, and Leoncio Alburo as secretary of the Provincial Council.

When the American USS Petrel docked in Cebu on February 21, 1899, these were the men who headed the provincial government. As was already mentioned briefly in the beginning of this paper, when the Americans threatened to bombard Cebu City, these were the men who had to deliberate on the fate of the city.

The choice was between saving Cebu by surrendering it to the Americans or wreaking destruction on the city by resisting the foreigners. Those who opted to surrender were considered as collaborators and those who opted to fight led a resistance that lasted until 1901. This was the division that clearly demarcated the Cebuano leaders at that time. From the former group belonged Luis Flores and Julio Llorente, while from the second group belonged Juan Climaco and Arcadio Maxilom.

As was already mentioned, when the provincial government was established in Cebu, Luis Flores was elected as president. He was deemed to be a good choice for a leader since he was well-respected by the revolutionaries as well as the elites of Cebu. In this manner, he had the qualities of acting as an intermediary between the revolutionaries and the elites. With both revolutionaries and elites vying for the top positions in government, Flores was able to appease both sides by convincing the revolutionaries to hold on to their positions in the revolutionary government and allow the elites to use their knowledge and expertise on political matters.

The lenient manner in which Flores dealt with the revolutionaries and the elite also reflect the manner in which he dealt with the religious personalities in Cebu. An example of this can be seen in the way he dealt with his patron, Bishop Alcocer. As will be remembered, Flores first came to Cebu from Samar because he was a steward of Bishop Alcocer. When the Spaniards withdrew from Cebu in December 1898, Bishop Alcocer was among the few Spaniards who remained. By January 1899, General Vicente Lukban of Samar and Leyte, sent word to Flores to put Alcocer under house arrest. Instead of doing so, Flores aided Alcocer in slipping out of Cebu.

In February 1899, it was Flores who signed the document surrendering Cebu to the Americans. Although he had fought valiantly against the Spaniards in the preceding war, he realized the point posited by the moderates regarding their inability to defend the city against any bombardment. He states:

Sad and painful is the position of this undefended city which is forced to act contrary to its convictions, on which account it declares in the face of the entire world that this occupation is based on no law of the many forming the code of all civilized countries, who did not expect such a scene at the close of the century called the Enlightened. One talks of conquests, of protectorates, of cession by the Spaniards, as if the Archipelago and especially our souls were merchandise to be bartered, when a single on of them is worth more than a thousand worlds though they were made of that metal called vile, perhaps because it fascinates like the eyes of a serpent.

On February 23, the day after Cebu was surrendered to the Americans, Flores convened a meeting of top officials in the provincial government of Cebu. The purpose of the meeting was to decide on the request of the Americans for local officials to continue in office. The main issue that arose was who held legitimacy in the government. Flores and those on his side contended that they had still had authority as a civil government; however Maxilom and those on his side argued that the moment Flores surrendered Cebu to the Americans, the legitimacy was passed on to the military government. What resulted was the creation of two governments: the civil government headed by Flores and Llorente and the military government headed by Climaco and Maxilom.

On April 16, 1899, a popular junta was convened in Cebu for the purpose of electing a new set of provincial officials. With this event, Flores resigned from his position as provincial president. The newly elected officers were Julio Llorente as president, Segundo Singson as vice president, Florencio Noel as councilor of police matters, Miguel Logarta as councilor of justice, Mariano Veloseo as councilor of finance, and Gabino Sepulveda and Juan Climaco as Cebuano representative to Manila.

It is said that it was the Americans were the ones who pressured Flores into retirement. Flores retired to his house on Basco de Garay (presently Juan Luna Street) where he suffered a long illness. He supposedly wanted to take arms in resisting the Americans but due to his ill health, he was unable to do so. He also did not accept any wages from the Americans and kept quiet about his comrades’ activities. He died on May 17, 1899, from a sickness that he contracted while fighting in the hills.

In the scene now emerged Julio Llorente as provincial president. He showed support to the Americans and although the Americans had some reservations about him, they considered him a better alternative than Flores. With Maxilom and Climaco establishing their own government, Llorente now had to fight for the legitimacy of his own government. He attempted to do this by undermining the government established by Maxilom and Climaco.

An example of how Llorente tried to undermine the military government of Maxilom and Climaco was by cutting off their salaries from public funds. In fact, on May 15, 1899, Llorente decreed the abolition of Maxilom’s government and authority over towns.

Llorente’s term as provincial president, however, was only short-lived because upon the outbreak of hostilities between the Americans and the resistance movement on August of 1899, Lt. Col. Thomas Hamer took over as military governor. Llorente was only to relinquish this post with the establishment of civil government in Cebu upon the visit of the Taft Commission on April 17-18, 1901. By this time Llorente was already a member of the Federal Party, which was the party strongly supported by Taft himself.

The Taft Commission announced their appointments for the Cebu provincial government on April 18, 1901. The list of officials were Julio Llorente as governor, Leoncio Alburo as secretary, Lt. Fred S. Young as treasurer, Maj. James E. Case as supervisor, and Miguel Logarta as fiscal.
By August of 1901, Llorente’s provincial government made stringent pacification efforts to put the war between the Americans and insurgents to an end. Townspeople were urged not to show support to the guerillas. Together with the Americans, Llorente established a peace commission that would aid in talks with the guerilla leaders. By December 1901, insurgent leaders had already surrendered and the war was formally put to an end.

On February 3 to 5, 1902, the first election for governorship in Cebu was held. There were two candidates for the governorship. The first was Julio Llorente and the second was Juan Climaco. The result of the elections showed that Climaco won. Llorente was thus succeeded by Climaco as governor of Cebu.

After his term as governor of Cebu, Llorente was appointed as governor of Samar in 1902. In 1903, he was named judge of first instance of the 12th district which included Leyte and Samar. Within a few months, he was transferred to the 4th district which included Pampanga, Tarlac, and Nueva Ecija. This latter position was the position he held for the next ten years.
It is mentioned that Llorente sold all his properties in Cebu and lived in Manila, feeling that he was not given due recognition by his fellow Cebuanos. It was here in Manila where he died a “poor and largely forgotten man” in the 1950s.

Juan Climaco, on the other hand, figured prominently not only in the fight for resistance against the Americans but also in Cebuano politics after his surrender. When the Cebuano leaders became divided in their stand towards the Americans, Climaco sided with Maxilom and took up arms against the Americans.

Before the Americans arrived in Cebu, a meeting was held on February 10, 1899, among the top personalities in Cebu to plan for war against the Americans. This preparation for war was in accordance to instructions sent by Aguinaldo on February 5. In this meeting, Climaco was appointed as “chief-of-staff” in charge of war preparations.

When Flores and Llorente proceeded to establish a civil government in Cebu, Climaco pointed out that upon their surrender to the Americans, authority had passed over to the military head which was in the person of Arcadio Maxilom. Therefore, it was government of Maxilom that must be recognized.

Because Flores and Llorente stubbornly insisted on holding on to the authority that they held, Climaco along with Maxilom established a separate government in Pardo. In an order that he issued on March 29, 1899, Climaco established the revolutionary government outside Cebu City.

By the time the insurgents began to wage war against the Americans in July of 1899, the focal area of the resistance was centered on Cebu’s central zone. Sudlon, which was already a strategic location for the Katipuneros in the previous war with the Spaniards was again the base of resistance since it was here that the insurgent leaders decided to camp. As well as in Pardo, a concentration of guerillas may be found in these areas.

Together with Maxilom, Climaco was to lead the Cebuano resistance against the Americans. From 1899 until their surrender in 1901, Climaco and Maxilom busied themselves with organizing an army. First, they had to organize the army. This proved to be difficult since conflicting interests within the resistance movement could not assure a cohesive force against the Americans. For example, with increasing loss of control over looters and disadvantageous persons, Maxilom had to issue provisions regarding the conduct and proper actions to be taken with regards to such persons. Other examples can be found in guerrillas, such as Francisco Llamas and Potenciano Aliño, who disbanded from Maxilom and Climaco in order to create their own independent armies.

In addition to the lack of dependable men for a cohesive army, Climaco and Maxilom also lacked the funds to keep an army intact. They accepted donations from several townspeople and in another attempt to acquire more funds, they issued taxes.

Another problem that they faced was the lack of arms and ammunitions. As early as April 11, 1899, when Mabini wrote Maxilom and congratulated him on his continued effort for resistance, he also mentioned that the revolutionary government of Aguinaldo was unable to send them arms or forces. Even Vicente Lukban from Samar could only give the Cebuano revolutionary force a meager number of 20 rifles and 4,000 cartridges.

What is clear then is that Climaco and Maxilom had to resort to their own resources when it came to organizing the resistance movement in Cebu. Although they put up a good fight, the resistance movement was clearly on the losing end. By December 1900, Climaco was already an ailing man and was hoping for a political settlement with the Americans. By April 1901, he was in the process of effecting his surrender and was working with Segundo Singson on trying to get Maxilom to surrender as well. On September 26, 1901, Juan Climaco surrendered to the Americans in Carmen.

As was mentioned briefly above, Juan Climaco ran for governor in the first elections for governorship in Cebu. This was in February 1902. Climaco won over Llorente with 249 votes against Llorente’s 122. It was said that there were 35 delegates who could not write but this issue was brushed aside. Nevertheless, Climaco was sworn in as governor on March 3, 1902. Climaco ran again in February 4, 1904 against Alejandro Ruiz and won a second term as governor.

Under his term, Climaco tackled with the problems of the pulahanes, an irregular, half-organized group with mixed political and religious sentiments that emerged in Cebu and was at its peak in 1902-1905. Through continued efforts to suppress this group, their harassment in the towns were put to an end by 1906.

By the next elections for governorship, Climaco had already decided to no longer run for governor because of his poor health. It was the young and talented, Sergio Osmeña, who succeeded him as governor of Cebu. One year after Climaco left the governorship, he died at the age of 47 on July 16, 1907.

If Climaco was able to figure prominently in Cebuano politics even after his participation in the resistance in the Americans, this was not the case with Arcadio Maxilom. Sadly, although among the four personalities discussed, he was the one who fought the longest and hardest, Maxilom would never figure prominently in the Cebuano scene after his surrender.

When the government of Flores and Llorente surrendered Cebu to the Americans, Maxilom was not present because he was in Samar conferring with Vicente Lukban and Ambrosio Moxica in the Leyte-Samar area. When he got hold of what had happened in Cebu, a meeting was held on February 23 to discuss what had transpired. As was already mentioned, what resulted was two fractions with Flores and Llorente on one side and Climaco and Maxilom on another.

When Llorente decreed the abolition of the government being established by Maxilom and Climaco, Maxilom asked for legitimation from Mabini in a letter that he wrote on May 15, 1899. When Mabini replied, he recognized Maxilom as commander of the Cebuano forces and as head of the Cebu provincial government. In addition to this legitimation, Maxilom also asked permission to take over the civil government of Cebu. This permission was granted by Gen. Antonio Luna in a letter dated June 2, 1899. It is clear then that the government established by Maxilom and Climaco were not only in correspondence with the revolutionary government of Aguinaldo in Luzon, it was vested with authority from the latter.

Together with Climaco, Maxilom organized the resistance from Sudlon. They busied themselves with building up an army and resisting the Americans. They urged the townspeople to fight the Americans and to remain faithful to the cause.

On January 8, 1900, the central headquarters in Sudlod fell in the hands of US forces who were helped by Cebuano guides. This was a severe blow to the resistance movement. By January 16, 1900, it became obvious that the Americans had superior arms over the Cebuanos. Maxilom issued a decree asking the insurgents to resort to guerilla tactics. He divided the resistance movement into 6 groups and assigned them to various areas. In addition to this, he also assigned the officers in charge of each group.

Resistance continued to mount between the guerillas and the Americans, however, because of problems within the resistance movement itself, it soon became obvious that they were fighting a losing battle. They had no men and they had no arms. Even if they had the support of a few townspeople, many towns had already pledged allegiance to the Americans. It was only a matter of time before they would surrender.

When Climaco surrendered in September 1901, he was working on helping get Maxilom to surrender as well. A month later, on October 27, 1901, Maxilom surrendered to Lt. John L. Bond in Tuburan. With him were 78 of his men who turned over a total of 29 rifles, 4 cannons, 1 pistol and about 40 bolos.

After his surrender, Maxilom was used by the Americans to get other Visayan insurgent leaders to surrender as well. In a letter to Dionisio Sigobela (Papa Isio) written on January 17, 1902, Maxilom urged the Negrense leader to surrender. He added that the Americans would pay 30 pesos for each rifle and 20 pesos for each revolver turned in.

On March 18, 1902, five months after his surrender, Maxilom was arrested in Tuburan by Lt. McCarthy. The Americans had found nine guns in the nearby mountains and Maxilom was accused of hiding them. Arrested on the same day was his brother, Enemecio. On March 25, Arcadio and Enemecio were on a steam ship bound for Cebu City. Enemecio was said to have become deranged and grabbed a bayonet and attacked his guard. He was shot to death.
Another brother, Samuel, was also arrested on March 23, 1902. While a prisoner, Samuel was reportedly shot to death for having overstepped a demarcation line traced on the floor of his prison.

After his imprisonment, Maxilom returned to his hometown, Tuburan. He attempted to engage in local politics but was never successful. On August 10, 1924, after a long bout with paralysis, Maxilom passed away. His funeral on Setpember 12, 1924 was attended by prominent personalities such as President Emilio Aguinaldo, Mayor Jose Herrero and Venecio de Jesus.

The lives of these four personalities, Luis Flores, Julio Llorente, Juan Climaco, and Arcadio Maxilom are a reflection of the political milieu of Cebu which began from the struggle against the Spaniards in 1898 and culminated in the surrender of the leaders of the resistance movements to the Americans in 1901.

Their story is tainted with resistance and collaboration and although it would be simple to say that the determining factor on who resisted and who collaborated was the socio-economic class that one had, this is not necessarily the case with the four personalities discussed. Of the four, Julio Llorente and Juan Climaco belonged to the upper bracket of Cebuano society. They both came from very rich and prominent families. If one is to follow the line of thinking that collaborators were usually from the upper bracket of society, then both Llorente and Climaco should have been the strongest supporters of the Americans. As was seen, Climaco waged resistance against the Americans and stood staunchly beside Maxilom until it became clear that they were fighting a losing war. Similarly, the idea that those who resisted came from the lower brackets of society is not necessarily the case here as well. It can be seen that Climaco came from a rich family and even Maxilom came from a well-to-do family. Although, Maxilom’s family does not come at par with the riches of the Climacos, Maxilom was certainly not of the lower class.

What, then, could their reasons be for resisting or collaborating? It may be a more complex reason tinged with social, economic, as well as psychological factors. For just as Cebuanos experienced mixed feelings upon seeing the USS Petrel on their harbor, these four personalities may have at some crucial moments asked themselves, “Should I pack up my things and go? Or do I stay and fight?” Their answer to those questions is what made them worthy of a place in history.

Bibliography

Books

Cullinane, Michael. Illustrado Politics. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2002.

Dery, Luis Camara. Alay sa Inang Bayan: Panibagagong Pagbibigay Kahulugan sa Kasaysaysan ng Himagsikan
ng 1896. Manila: The National Historical Institute, 1999.

Enriquez de la Calzada, Manuel. Ang Kagubot sa Sugbo 1898. Sugbo: Rotary Press, 1951.

Fenner, Bruce Leonard. Cebu Under the Spanish Flag, 1521-1896: An Economic-Social History. Cebu City:
San Carlos Publications, 1985.

Filipinos in History. Manila: National Historical Institute, 1990. Volume 2.

Kintanar-Alburo, Erlinda. Sumad: Essays for the Centennial of the Revolution in Cebu. Manila: De La Salle
University Press, Inc., 2001.

Mojares, Resil B. The War Against the Americans Resistance and Collaboration in Cebu: 1899-1906. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1999.

Norton, Morilla Maria. Builders of a Nation: A Series of Biographical Sketches. Manila: E. C. McCullough,
1914.

Sy. Dionisio A. A Short History of Cebu 1500-1890’s and the Anti-Spanish Revolution in Cebu. Cebu City:
Bathalad, Inc., 1996.

_____. “Arcadio Maxilom and the Struggle for Philippine Independence.” Resistance and Revolution:
Philippine Archipelago in Arms. Manila: National Commission for Culture and Arts, 2002.

Taylor, John R. M. The Philippine Insurrection Against the United States: A Compilation of Documents with
Notes and Introduction. Pasay City: Eugenio Lopez Foundation, 1971. Volumes 2 and 5.

Vaño, Manolo O. “The Cebuano’s Resistance to Western Domination (1521-1902): History from
the Underside.” Resistance and Revolution: Philippine Archipelago in Arms. Manila: National
Commission for Culture and Arts, 2002.

Veneracion, Jaime B. “The Philippine-American War: Visayan Phase, 1899-1902.” M.A. Thesis,
University of the Philippines, 1970.

Villaroel, Hector K. et al. Eminent Filipinos. Manila: National Historical Commission Publications, 1965.

Newspaper Articles

“Pakigsulti Kang Maxilom”. Bag-ong Kusog. March 25, 1920. Page 6.
“Ang dungog sa Kagubut”. Bag-ong Kusog. March 27, 1920. Page 6.
“Ang pakigpulong ni Pedro Rodriguez”. Bag-ong Kusog. April 8, 1920. Pages 6-7.
“Ang pakigpulong ni Andres Jayme”. Bag-ong Kusog. April 10, 1920. Page 6.
“Dakung Pangilin sa “Tres de Abril””. Bag-ong Kusog. April 10, 1920. Pages 7-8.
“Ang 3 de Abril kagahapon ug ang 3 de Abril karon”. Bag-ong Kusog, March 21, 1924. Page 4.
“Ang mga matuod nga Sundalo sa 3 sa Abril sa Sugbo”. Bag-ong Kusog. May 2, 1924. Page 2.
“Heneral Arcadio Maxilom”. Bag-ong Kusog. August 15, 1924. Page 5.
“Ang lubong ni anhing Arcadio Maxilom”. Bag-ong Kusog. September 12, 1924. Page 5.

Chronology of Events

1898

March 11 A secret meeting of the Katipunan in Cebu is held. Some of those in the meeting included Candido Padilla, Luis Flores, Francisco Llamas, and Jacinto Pacaña. The Katipunan leaders decide to start the local anti-Spanish uprising on April 8, Good Friday.

March 25 Spanish soldiers massacre many Visayan sailors on Camba Street in Manila. This is cited as a contributory factor to the April 3 anti-Spanish uprising in Cebu.

April 2 Cebu Katipunan leaders Florencio Gonzales and Teopisto Cavan are arrested. The incident is believed to have hastened the outbreak of the anti-Spanish uprising in Cebu, originally set for April 8.

April 3 The Anti-Spanish Revolution in Cebu breaks out with a skirmish on Valeriano Weyler Street (now Tres de Abril) in Labangon between Spanish guardia civil and Katipuneros armed with nothing but bolos, pointed bamboo poles “and perhaps five rifles and shotguns.” The rebels drive back the guardia civil and take control of the city. In the evening, rebels also capture the town of Talisay.

April 4 After the previous day’s uprising, the Katipunan takes virtual control of Cebu City and its environs.

April 5 Insurgents occupy the town of Carcar, and hold the priests in the town convent captive.

April 7 Spanish reinforcements arrive in the cruiser Don Juan de Austria and the bombardment of the rebel hold in Cebu City begins. The Spaniards subsequently retake the city, driving out the local Katipuneros.

April 8 In the early hours of the morning, Pantaleon Villegas (better known as “Leon Kilat”) is assassinated in Carcar, Cebu.

April 9 Upon the Spanish reoccupation of Cebu City, General Adolfo Montero issues an order saying that all Cebuanos who will enter the city a white flag, signifying surrender, will not be harmed.

April 10 Candido Padilla is executed in Carreta, Cebu City, on orders of the Spanish authorities for supporting the insurgents’ cause.

April 16 A battle between Spanish soldiers and Cebuano insurgents takes place in the town of Tuburan, Cebu.

May 28 A battle between Spanish soldiers and Cebuano insurgents takes place in Bitlang, “gateway to the Sudlon mountains.” The Spaniards are driven back after suffering losses.

June 2 The battle of Budla-an (in Talamban) between Spanish soldiers and Cebuano insurgents under Gen. Alejo Miñoza takes place. Both sides suffer losses and the Spaniards withdraw.

June 12 Philippine independence is proclaimed in Kawit, Cavite.

June 18 Emilio Aguinaldo issues a decree providing for the establishment of municipal governments under the Philippine Republic. This is carried out in Cebu late in the same year.

September 28 A bloddy battle takes place in Pardo between Spanish troops and Cebuano insurgents led by Rafael Tabal.

October 19 A battle takes place in Bogo between Spanish troops and Cebuano insurgents led by Don Nemesio Maxilom. The encounter in indecisively concluded with casualties.

November 25 Luis Flores, head of the revolutionary forces in Cebu, delegates to Emilio Verdeflor, commander of Cebu’s western sector, the duty of organizing revolutionary municipal governments in the province in accordance with Aguinaldo’s decree of June 18, 1898.

December 24 Spanish rule comes to an end in Cebu. In the afternoon, the Spanish flag is lowered from the mast of Fort San Pedro. The Spanish governor is delivered by Pablo Mejia. Spanish troops and residents are then evacuated to Zamboanga.

December 26 After the Spanish withdrawal from the city, the army of the Philippine Republic enters and occupies Cebu. Pablo Mejia, head of the committee to whom the Spaniards had turned over the government after their withdrawal, hands over to Luis Flores, head of the revolutionary forces, the reins of government.

December 29 Day-long festivities mark the formal takeover by the Republic of the government in Cebu. Prominent leaders of the Republic in Cebu include Luis Flores, Arcadio Maxilom, Enrique Lorega and Alejo Miñoza.

December 31 The Philippine Republic establishes provincial and municipal governments in Cebu. Presidents of the Cebu Provincial Council and the Junta Popular of the municipality of Cebu are Luis Flores and Julio Llorente, respectively.

1899

January 4 General Elwell S. Otis proclaims U.S. sovereignty over the Philippines in accordance with the Treaty of Paris of December 10, 1898.

January 10 The officials of the Provincial Council and Junta Popular of Cebu City, under the Philippine Republic, are elected. Luis Flores and Florentino Rallos are elected heads of the province and city, respectively.

January 23 The first Philippine Republic is inaugurated in Malolos, Bulacan, with Emilio Aguinaldo as president.

January 24 Gen. Emilio Aguinaldo approves the Cebu Provincial Council of the Philippine Republic. Members of the council are Luis Flores (president), Julio Llorente (vice-presidents), Arcadio Maxilom (councilor of police), Mariano Veloso (councilor of finance), Segundo Singson (councilor of justice), and Leoncio Alburo (secretary).

February 1 In the wake of the revolutionary takeover of Cebu, Bishop Martin Alcocer, fearing imminent arrest leaves Cebu on a German ship bound for Colombo. He finds his way to Hong Kong and Canton before returning to Manila on April 21. Father Pablo Singson administers the Cebu diocese in his absence.

February 3 A group of Cebu women sends a petition to Gen. Emilio Aguinaldo asking that Spanish Bishop Martin Alcocer, who had fled Cebu after the revolutionary takeover, be allowed to remain in his post in Cebu.

February 4 The San Juan del Monte bridge incident in Luzon ignites the Filipino-American War. February 7 With the outbreak of the Filipino-American War on February 4, Gen. Antonio Luna issues an order addressed to all field officers: “Death to the tyrant. War without quarter to the false Americans who wish to enslave us. Independence or death.”

February 10 The officials of the Philippine Republic in Cebu meet to discuss preparations for the impending war against the Americans. The meeting is called by Luis Flores. Juan Climaco is placed in-charge of the war preparation.

February 21 Americans arrive in Cebu in the USS Petrel.

February 22 The Cebuano government headed by Luis Flores surrender to the Americans.

March 14 Lt. Col Thomas H. Hamer is assigned as the first American military governor of Cebu. Cebu is designated as a subdistrict under the Department of the Visayas with headquarters in Iloilo. On this day, the Americans also establish in what is now Freedom Park the Port of Cebu, later called Warwick Barracks.

March 21 The Cebu Revolutionary Council under Arcadio Maxilom is convened for a meeting in Pardo, which had been set up as headquarters of Republic after Cebu City was occupied by the Americans. Discussed by the council is the problem of local leadership and the plan of resistance against the Americans.

April 11 Apolonario Mabini writes to Cebuano leader Arcadio Maxilom congratulation him on “your fixed determination not to accept the American yoke” and urging him to cultivate the support of the populace for the Republic.

April 16 Julio Llorente is elected provincial president of Cebu by a popular junta composed of representatives from 40 out of 58 towns in Cebu. He replaces Luis Flores.

April 20 As head of Cebu’s revolutionary government, Arcadio Maxilom divides the island of Cebu into six zones, each commanded by a brigadier or a major general.

May 4 Julio Llorente, presidente of Cebu, warns the people that they are not to furnish money or food to persons in the military service. He also informs Arcadio Maxilom that the latter’s office has been abolished. These moves are part of the leadership struggle between the insurgent Maxilom and the pro-American Llorente.

June 2 Secretary of War Antonio Luna writes to Arcadio Maxilom, revolutionary chief of Cebu, to impose punishment on those who promote collaboration with the Americans.

June 14 A battalion of Tennessee Volunteers is dispatched from Iloilo to help in the pacification of Cebu.

June 16 The town of San Nicolas is occupied by the Americans.

June 17 Santiago Ferrares, presidente of San Nicolas, presents to Lt. Col. Hamer a letter of the town council protesting the American occupation of San Nicolas.

June 20 Arcadio Maxilom issues a circular to the town heads of northern Cebu urging them not to recognize American sovereignty. He says that within 72 hours after occupation by American forces, the town councils should present to the American commander in Cebu City an “energetic and manly” protest against the illegal occupation. Copies of the protest should be given to the foreign consuls in the city.

July 24 Cebuano insurgents and soldiers of the 23rd US Infantry battle in Acan valley in Pardo, in the first recorded encounter of the Filipino-American War in Cebu.

September 22 Col. Simon Snyder, commanding the American forces in Cebu, drives back Cebuano insurgents from trenches southwest of the city. The Americans capture seven gun emplacements and about 40 Cebuanos.

December 19 The 1st and 2nd Battalions of the 19th US Infantry arrive in Cebu to help in the “pacification” drive of the American Occupation.

1900

January 8 Col. Edward J. McClernard, at the head of six companies of US Infantry, attacks insgurgent positions in the Sudlon mountain. The Americans scatter the Cebuanos and destroy their entrenchments.

January 12 Col. Simon Snyder assumes command of the American troops occupying Cebu, succeeding Lt. Col. Thomas Hamer.

January 15 Revolutionary leader Pantaleon del Rosario writes to guerilla Emilio Verdeflor informing him of the American capture of Sudlon and relaying word that General Maxilom has ordered a shift from open battle to guerilla warfare and that the policy is to “harass the enemy without cessation”.

January 16 General Arcadio Maxilom issues a decree ordering a shift to guerilla warfare and reorganizing the military organization of the Republic in Cebu to support the war against the Americans.

February 21 At around 11 in the morning, the American gunboat Petrel docks in Cebu and signals the start of the American Occupation in Cebu. The leaders of the Republic in Cebu meet to deliberate on what course of action to take against the Americans. The leaders decide to surrender the city to the Americans.

February 22 Cebuano leaders under Luis Flores surrender “under protest” the city of Cebu to the Americans. At 8 in the morning, Pablo Mejia, representing the Cebuanos, hands the document of surrender to the commander of the American gunboat Petrel.

February 23 Capt. Charles C. Cornwell, commander of the American gunboat Petrel, hoists the American flag up the staff of the Government House in Cebu City. This marks the formal occupation of the city of Cebu by the Americans.

February 25 The first American ground troops, a detachment of 50 soldiers from the steamship Boston, arrive in Cebu to help secure American rule in the provinces.

February 26 Gen. Elwell S. Otis orders a battalion of the 3rd US Infantry to proceed to Cebu to relieve the navy which had taken charge of the city since February 22. The battalion is under Major G. A. Goodale.

March 1 Gen. Elwell S. Otis issues an order providing for the creation of the Visayan Military District, to be composed of Panay, Negros, and Cebu. Brig. Gen. Marcus P. Miller is named commander of the district.

March 2 American troops, newly arrived to garrison Cebu City, occupy the Recollect church and convent as temporary barracks.

March 9 Cebu guerrillas under Lorenzo Eje enter the barrio of Talamban and drive out the Americans. They then burn the barrio.

April 15 A circus, “Circu Filipino” opens at Teatro Junquera in Cebu. It is sponsored by Doña Carmen Carratala de Gandionco.

April 16 The maiden issue of Sergio Osmeña’s El Nuevo Dia comes out. Osmeña edits the paper with Rafael Palma and Jaime C. de Veyra.

April 19 Rizal’s widow, Josephine Bracken, now married to a Cebuano, puts out an ad in the local newspapers El Pueblo, announcing that she is giving lessons in English and German at her residence near Plaza Rizal. The ad identifies her thus: “Josephine Bracken de Abad, Profesora de Lenguas.”

June 20 Residents of Balamban, Cebu, through their town council, register a formal protest against the American occupation of the town. The rest of Cebu will file municipal protests until October.

June 22 Arcadio Maxilom issues instructions creating a group called Magdudukot or Agocoy. The mission of this secret group is to ascertain, apprehend, and execute, when necessary, traitors to the cause of the Philippine Republic in Cebu.

October 2 Prominent Cebuanos send to the US Congress a memorial, written by Juan Climaco, supporting Philippine independence. This is the second Cebuano memorial favoring the cause of the Revolution. The first is a memorial addressed to the Schurman Commission in 1899, signed by Florentino Rallos, Tomas Osmeña, Luis Flores, Vicente Sotto, Fr. Toribio Padilla, Fr. Emiliano Mercado, Marcial Velez and others.

December 7 An American force under Major H.B. McCoy engages Cebuanos under Gen. Emilio Verdeflor near Balamban. The encounter results in the death of Verdeflor, one of the ablest generals of the war against the Americans in Cebu.

1901

January 29 Pantaleon del Rosario (commander of the Central Column in the war against the Americans) writes to fellow guerilla chief Troadio Galicano, requesting reports on venues and expenses in the conduct of the war and setting guidelines for wages to insurgent officers and soldiers in Cebu.

January 31 Cebu insurgents ambush American troops near Guinamasan River in Balamban, Cebu. The Americans retreat, with six dead. On this same day, the Philippine Commission passed Public Act No. 82, providing for the organization of municipal governments in the Philippines. It was, however, only in April of this year that civil government was organized in Cebu.

February 9 Gen. Arthur MacArthur asked the commanding general of the Visayas Military District which provinces are ready for the establishment of civil government under Act No. 83, otherwise known as the Provincial Government Code. VMD does not recommend Cebu as ready for civil government owing to the unstable peace-and-order situation of the province.

February 16 Pantaleon del Rosario, revolutionary leader, acknowledges receipts of reports of the wavering of patriotism among the principal residents of Carcar: “they appear about to give way to their discouragement and finally recognize American sovereignty.” Among others, del Rosario suggests the deployment of insurgent forces in the town to inspire inhabitants with respect to the Revolution.

March 5 Gen. Arcadio Maxilom, commander of Cebu forces in the war against the Americans, issues a decree providing for punish for spies, traitors and collaborators.

April 1 Juan Climaco, head of the revolutionary council in Cebu, issues a manifesto saying, “The capture of General Emilio Aguinaldo, the supreme head of the revolution, should no discourage us, should the report be confirmed.” He adds, “The King is dead, long live the King.”

April 6 Cebuano Gen. Arcadio Maxilom issues a manifesto urging “courage and constancy” despite the news received of the capture of Gen. Aguinaldo. He says that the war against the Americans should continue.

April 17 The Philippine Commission under William H. Taft visits Cebu to look into the peace-and-order conditions and ascertain whether civil government could be established in the province.

April 18 The Philippine Commission establishes civil government in Cebu and appoints the following provincial officials: Governor Julio Llorente, Secretary Leoncio Alburo, Treasurer Fred S. Young, Supervisor James F. Case, and Fiscal Miguel Logarta. The commission also promulgates Public Act No. 116 by virtue of which San Nicolas is joined to Cebu City and ceases to be a separate town.

May 27 Lt. Col. James Miller assumes command of the US troops in Cebu, succeeding Col. Edward J. McClernand.

June 24 In a circular to the people of Cebu, Gen. Arcadio Maxilom announces that Gen. Miguel Malvar has declared himself “commander-in-chief” of the insurgent forces. Maxilom proclaims: “We proclaim our recognition of and adhesion to Gen. Miguel Malvar as Generalissimo of the Philippine Army.”

July 17 The Philippine Commission passes Public Act No. 173 which places under the military authorities the government insurgency in these areas. Civil government in Cebu was organized by the Commission on April

18, 1901. Military rule was lifted on Jan. 1, 1902.

September 15 Brig. Gen. R. P. Hughes, American commander of the Visayas, transfers his headquarters to Cebu and proceeds to mount final operations against the Cebu insurgents.

September 24 Brig. Gen. Hughes takes personal command of Cebu from Lt. Col. James Miller in order to pursue the pacification drive against the Cebu insurgents.

October 2 Gen. Arcadio Maxilom, commander of the Cebuano insurgent forces surrenders to Gen. R. P. Hughes of the US Army.

October 26 Troadio Galicano, Cebu revolutionary leader, surrenders in Barili to Capt. Frank McIntyre of the 19th US Infantry. With Galicano are six officers and 109 men with ten rifles.

October 27 In what marks the end of organized Cebuano resistance against the Americans, Gen. Arcadio Maxilom and Juan Climaco, with 40 men, 30 rifles and four cannons, surrender to the Americans in Tuburan. In Guadalupe, Carcar, Mateo Luga with 38 men and 20 firearms, surrenders to the Americans. In Dumanjug, Nicolas Godines also surrenders with eight officers and 250 men with 29 rifles.

October 29 The position of vice-governor for each Philippine province in created.

October 31 The Cebu District of the US-organized Department of the Visayas is abolished following the formal cessation of hostilities against the Americans in Cebu with the surrender of Gen. Arcadio Maxilom.

November 6 Bishop Thomas A. Hendrick takes formal possession of the Cebu diocese.

November 30 The Department of Southern Philippines is created with general headquarters in Cebu.

December 3 Cebu insurgent Melquiades Lasala of Danao surrenders to the Americans.

December 17 The civil governor of the Philippines is informed that there is no reason why civil government should not be reestablished in Cebu since active hostilities against the Americans have died down.

December 20 The Philippine Commission passes an act on Dec. 20 restoring civil government in the province of Cebu, to take effect on Jan. 1, 1902.

1902

September 8 The end of the war between the Philippines and the United States is officially declared. Sporadic guerrilla resistance, however, continues in Cebu and in various parts of the country.

[1] Taylor, The Philippine Insurrection Against the United States (Pasay City: Eugenio Lopez Foundation, 1971). Vol. 5, 757.
[2] Mojares, The War Against the Americans (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1999), 17-18.
[3] Ibid., 18.
[4] Ibid., 18.
[5] Mojares uses the term moderate to refer to the Cebuano leaders who had a more conservative stand towards surrending Cebu to the Americans.
[6] Mojares, 21.
[7] Arcadio Maxilom uses this phrase to describe the flag of the Americans in his Circular No. 1. Taken from Taylor, John R.M. The Philippine Insurrection against the United States. (Pasay City: Eugenio Lopez Foundation, 1971) Vol. 5., 780.
[8] Alcocer was the veneered bishop of Cebu whom women petitioned for to Aguinaldo twice in order to retain his services even after the withdrawal of the Spanish in Cebu.
[9] Norton, 114.
[10] Mojares, 12.
[11] Sy, Dionisio A. A Short History of Cebu, 104.
[12] Norton, 114.
[13] Villaroel, 154.
[14] Mojares, 12.
[15] Kintanar-Alburo, Erlinda. Sumad: Essays for the Centennial of the Revolution in Cebu. (Manila: De La Salle University Press, Inc., 2001), 15.
The birth date of Climaco is footnoted as December 24, 1859 in Sy, Dionisio A. A Short History of Cebu 1500-1890’s and the Anti-Spanish Revolution in Cebu. (Cebu City: Bathalad, Inc., 1996), 111.
[16] Kintanar-Albura, 15.
[17] This periodization is given by Bruce Leonard Fenner in his work Cebu Under the Spanish Flag, 1521-1896: An Economic-Social History (Cebu City: San Carlos Publications, 1985). Fenner uses the opening of Cebu’s port to international trade in 1860 as his point of reference for this periodization.
[18] For a more detailed account of this inventory of possessions, see Fenner, 159.
[19] Fenner, 159-160.
[20] Kintanar-Alburo, 15.
[21] Sy, A Short History of Cebu, 111.
[22] Kintanar-Alburo, 15.
[23] Dery, Luis Camara. Alay sa Inang Bayan: Panibagong Pagbibigay Kahulugan sa Kasaysayan ng Himagsikan ng 1896. (Manila: The National Historical Institute, 1999) 151.
[24] Sy, “Arcadio Maxilom and the Struggle for Philippine Independence”, 50.
[25] Dery, 151.
[26] Ibid.
[27] Fenner, 101.
[28] Cullinane, Illustrado Politics. (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2002), 19-22.
[29] Veneracion, Jaime B. “The Philippine-American War: Visayan Phase, 1899-1902.” (M.A. Thesis, University of the Philippines, 1970), 43.
[30] Sy, A Short History of Cebu, 73.
[31] Mojares, 6.
[32] Veneracion, 49.
[33] Sy, A Short History of Cebu, 83-86 and Enriquez de la Calzada, Manuel, Ang Kagubut sa Sugbu 1898. (Sugbo: Rotary Press, 1951), 79-98.
[34] Enriquez de la Calzada, 85-89.
[35] Kintanar-Alburo, 149.
[36] Sy, A Short History of Cebu, 77. Enriquez de la Calzada, 58.
[37] There were some Cebuanos who remained loyal to the Spaniards and in the fighting that ensued with the Katipuneros, they fought on the side of the Spaniards. Hereafter, loyalist troops will pertain to Spanish troops as well as Cebuanos fighting on their side.
[38] Sy, A Short History of Cebu, 99.
[39] Mojares, 6-7.
[40] Ibid, 9-10.
[41] Taylor, 760.
[42] Mojares, 11-16.
[43] Ibid., 13.
[44] Kintanar-Alburo, 7.
[45] Llamas, Godines, and Gines were said to be sent to Manila to receive training from the Katipunan there. Taken from Sy, A Short History of Cebu, 76-77.
[46] Hernandez and Machahon were the first two persons that Leon Kilat supposedly contacted when he arrived in Cebu. Taken from Ibid., 78.
[47] Florencio Gonzales was the most prominent Katipunan organizer at that time before he was captured and killed. Taken from Mojares, 13.
[48] Numerous Katipuneros in Cebu are mentioned in Sy, A Short History of Cebu. Another reference is the newspaper article, “Ang mga matuod nga Sundalo sa 3 sa Abril sa Sugbo.” Bag-ong Kusog, 2 May 1924, 2.
[49] Sy, A Short History of Cebu, 80-83.
[50] Ibid.
[51] Ibid., 83-86.
[52] Ibid., 86-91.
[53] Enriquez de la Calzada, 91.
[54] Sy, A Short History of Cebu, 120.
[55] Sy, A Short History of Cebu, 120-144.
[56] Ibid., 144.
[57] Norton, Morilla Maria. Builders of a Natiom: A Series of Biographical Sketches.(Manila: E.C. McCullough, 1914), 115. This is also mentioned by Villaroel, Hector K. et. al. Eminent Filipinos. (Manila: National Historical Commission, 1965), 154. Both accounts however do not state the reason for Llorente’s imprisonment.
[58] Mojares, 13.
[59] Sy, A Short History of Cebu, 108.
[60] Filipinos in History. (Manila: National Historical Institute, 1990), 5.
[61] Villaroel, 154.
[62] Kintanar-Alburo, 15.
[63] Mojares, 14.
[64] Sy, A Short History of Cebu 1500-1890’s and the Anti-Spanish Revolution in Cebu, 111.
[65] Ibid., 83.
[66] Sy, A Short History of Cebu, 110-111.
[67] Ibid., 113-115.
[68] Ibid., 120-123.
[69] Ibid.
[70] Ibid., 123.
[71] Sy, A Short History of Cebu, 124. Sy does not give a specific date for this battle and only states that it occurred a few days after May 28, 1898 when there was a battle in Bitlang Hills.
[72] Ibid.
[73] Ibid., 130.
[74] Ibid., 133-139.
[75] Sy, A Short History of Cebu, 140.
[76] Ibid., 144.
[77] Sy, A Short History of Cebu, 143.
[78] Mojares, 13.
[79] Taylor, 758.
[80] Mojares, 31.
[81] Ibid., 31-32.
[82] Ibid., 32.
[83] The Americans thought that Llorente was “not a very strong man.” This is taken from Mojares, 32.
[84] Mojares, 41.
[85] Sy, Arcadio Maxilom and the Struggle for Philippine Independence, 52.
[86] Mojares, 32.
87] Cullinane, 70.
[88] Cullinane gives a detailed description of Taft’s role in the establishment of the Partido Federal in pages 60-72.
[89] Mojares, 125.
[90] There were a few exceptions since there were some guerillas who surrendered or were captured only in 1902. This is taken from Ibid., 146.
[91] Mojares, 147.
[92] Norton, 116.
[93] Mojares, 204.
[94] Ibid., 14.
[95] Ibid., 29.
[96] Mojares, 29-31.
[97] Ibid., 46-47.
[98] Taylor, 805-806.
[99] Mojares, 89.
[100] Ibid., 69-70.
[101] Taylor, 770.
[102] Mojares, 77.
[103] Ibid., 142.
[104] Mojares, 147.
[105] Ibid., 186.
[106] Ibid., 186-192.
[107] Ibid., 204.
[108] Ibid., 17.
[109] Ibid., 29.
[110] Taylor, 775-778.
[111] Mojares, 33-34.
[112] Taylor, 779.
[113] Sy, Arcadio Maxilom and the Struggle for Philippine Independence, 52.
[114] Ibid., 793-795.
[115] Mojares, 144.
[116] Ibid.
[117] Sy, Arcadio Maxilom and the Struggle for Philippine Independence, 54-55.
[118] Ibid.
[119] Mojares, 204.
[120] Bag-ong Kusog, August 15, 1924, 5.
[121] Bag-ong Kusog, September 12, 1924, 5.

F. TAñEDO ST., P. HILARIO ST.: Ang Paglimot at Pag-alala sa mga Bayani ng Himagsikang 1896 sa Tarlac

2005-11-06T23:19:00.000-08:00

____________________

ni Michael Charleston Briones Chua

“Hindi kayâ kailangan na ang mga isinaysay ko sa aking mga anak ukol sa dakila at maningning na kasaysayan ng ating lahi, ay maipaalam din sa madlang nag-aaral sa ating mga paaralan? Itó lamang ang tangi kong hangad sa pagsulat ng munting aklat na ito.”

-Hermenegildo Cruz
Mula sa Paunawa ng kanyang Ang Aklat ni Andres Bonifacio, 1922

I. Panimula

J. P. Rizal, A. Bonifacio, Mabini, del Pilar. Ilan lamang yan sa mga pangalan ng kalye sa kalakhang Maynila na nagpaparangal sa mga natatanging bayani ng ating bansa. Ang layunin ng pagpapangalan ng isang kalsada sa isang tao o personahe ay upang maalala sa habang panahon ng isang nagpapasalamat na sambayanan ang nagawa ng taong ito na nagbigay karangalan sa kanila, o kaya nama’y nagpabuti ang kanilang mga kalagayan.

Ngunit trahedya ngang maituturing na imbes na maalala nga ang mga nagawa ng mga bayaning ito, tila nababawas nga sila, at nagiging mga…kalye na lamang—dinadaan-daanan at kinakalimutan. Ilan na nga lang ang nakakakilala kay Chino Roces, ang Manila Times editor na kahit sa katandaan ay patuloy na lumaban para sa kalayaan noong panahon ng diktadura at sa kanya ipinangalan ang dating Mendiola, gayong ilang taon pa lamang ang lumilipas matapos siyang bawian ng buhay.

125 Kilometro mula sa Maynila, matatagpuan ang Lungsod ng Tarlac, kung saan ako isinilang at lumaki. Ang pinakasentro ng komersyo sa amin ay ang F. Tañedo Street. Kalapit ng kalsadang ito ay ang P. Hilario Street. Lagi silang dinadaanan, ngunit walang nagtatanong: Sino nga ba sila? Ano ang kabuluhan nila sa Tarlac? Masasabi kong 99.9 % ng mga Tarlaqueño ay walang alam sa kanilang naging papel sa kasaysayan. Ito ang dahilan kung bakit ko sila napiling isulat, kahit napakahirap dahil sa kakulangan ng datos. Nais kong subukang buhayin ang mga pangalan sa likod ng mga kalyeng ito.

Una kong nalaman na bayani pala sina F. Tañedo at P. Hilario nang mabasa ko noong ako’y bata pa ang isang aklat ng mga tula na isinulat ng pinsan ng aking lola sa ina. Nakasaad sa huling bahagi ng aklat na, “Procopio Hilario, Sr., ang aking lolo sa ina. Siya at ang kanyang bayaw na si Francisco Romero Tañedo—Tulad ni José Rizal—ay nagbuwis ng kanilang buhay at nakikibaka para sa kalayaan at katarungan. Sila ay namatay na nakikilaban sa kaapihang dulot ng mga Español nuong panahon ng kanilang pananakop sa Pilipinas.”[1] (ang salin ay akin) May kamag-anak pala akong mga bayani! Kaya naman, dalawang taon na ang nakalilipas, nagsimula akong magsaliksik tungkol sa mga buhay ng mga bayaning ito. Ipinagpapatuloy ko ang pagsasaliksik na ito sa kasalukuyan sa paghahangad na malaman kung bakit sila nakalimutan, at ano ang maaaring gawin upang maiwasan na patuloy silang mabura sa isip ng sambayanan.

At sa aking paghahangad na humanap ng bayani sa aking sariling angkan, aking napag-alaman na sina F. Tañedo at P. Hilario ay hindi lamang pangalan ng mga pangunahing kalye sa Lungsod ng Tarlac, kundi mga bayaning tunay na namuno ng himagsikan sa Tarlac at namatay para sa bayan ngunit unti-unting nakalimutan dahil sa simpleng pananahimik ng kanilang mga kaanak, ng mga paaralan at ng pamahalaan.

II. Si Francisco Tañedo at ang Bayan ng Tarlac

Uunahan ko na kayo, hindi madali para sa akin na kumuha ng datos ukol sa isang limot na bayani. Sa mga aklat ng kasaysayan ng Tarlac, ilang mga kataga lamang ang tumutukoy kay Francisco Tañedo. Hindi lamang ‘yan, mismong mga kaanak niya na aking nakapanayam ay hindi gaanong nakwentuhan ng kanilang mga magulang ukol sa kadakilaang ng kanilang mga pinagmulan.

Isinilang si Don Kikoy[2] kina Don Damaso Tañedo ng Balibago I (na dating Barrio Damaso Miguel)[3] at Regina Romero. Pangalawa siya sa limang magkakapatid, ang iba pa ay sina Isidro, Anastacia, Pilar at Carmen.[4] Walang nalalaman ukol sa kanya maliban na noong 1889, siya’y isa sa mga nahalal na tinyente ng kolonyalistang pamahalaan sa Tarlac at namuno sa loob ng dalawang taon.[5]

Mahaba ang kasaysayan ng pakikisangkot ng angkan ni Don Kikoy sa bayan ng Tarlac. Ang lolo ng lolo niya ay si Don Carlos Miguel, na tubong Bulacan (Sambalenyong anak ng isang prayleng Español) at isang opisyal na nadestino sa Pangasinan. Kabiyak niya si Barbara Espinosa, ang nag-iisang anak ng isang mayamang haciendero na, ayon sa mga kwento ng pamilya, ay kamag-anak diumano ng bayaw ni Felipe II Hari ng Espanya.[6] Lumikas siya at ang kanyang sambahayan patungong Tarlac noong 1762, nang magkaroon ng isang paghihimagsik sa Binalatongan (San Carlos), Pangasinan na pinangunahan ni Juan dela Cruz Palaris (Dahil dito, tinatawag ang bayan ng Tarlac na fruta dela revolucion). Di naglaon, ang kanilang tinirhan na dati-rati’y punong-puno ng mga cogon (isang uri nito ay ang tanglar na maaaring pinagmulan ng pangalang Tarlac[7]), ay dagliang naging isang maunlad na pamayanang agrikultural. Kaya naman, naengganyo na rin ang iba’t ibang etnolinggwistikong mga grupo sa Luzon na lumipat sa Tarlac. Matapos ang 26 na taon lamang, noong 1788, sa pamumuno mismo ni Don Carlos, isang calutasan o resolucion ang isinumite sa pamahalaan sa Bacolor, Pampanga na humihiling na ang Tarlac ay gawin nang isang bayan. Siya’y nagtagumpay at nahirang na unang gobernadorcillo ng bayan ng Tarlac.[8]

Nakipag-isang dibdib ang anak niyang si Don Manuel Miguel kay Doña Maria, anak ng isang maimpluwensyang Kapampangan, si Narciso Castañeda. Ang pag-iisang dibdib na ito ng pamilya Miguel na mula sa Pangasinan, at ng Castañeda na mula sa Pampanga, ang pinagmulan ng iba’t-ibang pamilya na bumubuo sa karamihan ng mga tao sa Tarlac: Ilan sa mga ito ay ang mga Aquino, mga Romero, mga Rigor, mga Quiambao, at mga Briones. [9] Ako’y nagmula sa mga Briones. Mula kay Don Carlos, marami sa mga naging pinuno ng bayan ay mula sa Miguel-Castañeda.[10]

Noong mga taong 1850, upang tumalima sa utos ni Gob. Hen. Narciso Claveria na lahat ng pamilyang indio ay kumuha ng apelyido sa Catalogo Alfabetico de Apellidos, pinili ni Don Damaso Miguel ang apelyidong Tañedo—virtuosong manunugtog ng isang instrumentong musikal, sa Kastila. Tañedo rin ang pinili dahil sila’y taga Tarlac,[11] kung ano ang unang letra ng bayan mo, iyon din ang unang letra ng apelyido mo.

Ayon naman sa dating bise-alkalde ng ngayo’y lungsod ng Tarlac, Miguel “Mike” Tañedo, ang Tañedo ay nagmula sa apelyidong Castañeda—tinanggal ang Cas at natira ang Tañeda, subalit tunog pambabae kaya ginawang Tañedo.[12]

Ayon pa sa kwento ng ilan, pinaikli ang pangalang Tarlac mula sa mga katagang “Tañedo, hari ng mga tubo,” “Tañedo Rey de las Cañas:” TA(ñedo) R(ey) LA(s) C(añas), dahil sa mga pataniman ng tubo na kailangang daanan ng mga tao kung pumupunta sa Tarlac.[13]

Si Don Damaso Miguel (Tañedo), apo ni Don Manuel, ang gobernadorcillo ng bayan ng Tarlac nang magbuo ang Alcaldia o Lalawigan ng Tarlac, na binubuo ng ilang dating bayan sa Pampanga at Pangasinan, noong Ika-28 ng Mayo 1873.[14] Ang kapatid niyang si Lorenza Tañedo-Quiambao ay napangasawa ni Servillano Aquino, heneral sa Himagsikang Pilipino, at isa sa mga naging apo nila ay ang bayaning si Benigno “Ninoy” Aquino, Jr.

Si Don Damaso rin ang ama ng bayaning si Francisco Tañedo, si Don Kikoy.

III. Si Procopio Hilario

“Hindi namin lubos na kilala ang aming lolo!” Sagot ni Bb. Socorro Hilario Timbol nang siya ay aking tanungin sa kanyang nalalaman ukol sa kanyang lolong si Procopio Hilario, Sr. noon pang Ika-23 ng Pebrero 2003, bago siya mag-ulyanin. Si Lola Oda, na anak ng anak ni Procopio na si Rosario, ay dating direktora ng isa sa mga paaralang aking pinasukan, ang Tarlac First Baptist Church School at pinsan ng aking lola sa ina. Sa gulang na 87 noong mga panahong iyon, tila hirap na hirap siya sa pagpulot mula sa kanyang lumalabong memorya ng impormasyon ukol sa kanyang lolo.

Ayon sa kanya, si Don Procopio Hilario ay tubong Bakulod (Bacolor), Pampanga. Kapatid niya sa ama ang mga abogadong sina Don Cecilio at Hen. Tiburcio, ang huli ang utak ng himagsikan sa Pampanga. Anak siya nina Don Anastacio Hilario, isang abogadong Maynila na tubong Bulacan, at ng kanyang pangalawang asawa.[15] Siya raw ay kumuha ng abogasya sa Liceo de Manila habang nagtatrabaho bilang isang escribano—working student. Bukod sa maganda ang sulat, siya’y magaling sa Kastila kaya naman kinuha ng pamahalaan. Maalam din diumano siya sa literatura.[16]

Kamakailan lamang, aking dinayo ang apo ng kapatid sa ama ni Don Procopio na si Evangelina Hilario-Lacson sa kanyang lumang bahay sa Magalang, Pampanga. Si Gng. Lacson ay 89 na taong gulang na subalit buo pa rin ang alaala ng mga kinagisnang kwento ukol sa kanyang angkan na lahi ng mga bayani sa Pampanga. Ang kanyang lolo ay si Hen. Tiburcio Hilario at ang kanyang ama naman na si Zoilo Hilario ay kilalang manunulat, abogado, mambabatas at tagapagtaguyod ng masa sa mga unang kalahati ng Ika-20 siglo.

Pinangalanan ni Gng. Lacson ang tatlong kapatid ng kanyang lolo sa ibang ina—Silverio, Procopio and Laureana. At bagama’t nanirahan na sa Tarlac si Don Procopio at pinakasalan pa si Carmen Tañedo na kapatid ni Don Kikoy Tañedo, patuloy pa rin ang pagbisita ni Don Procopio sa mga kapatid na nasa Pampanga. Ayon pa sa kanya, kilala siyang isang taong masayahin, palakaibigan at madaling magustuhan. At ang pagiging escribano niya ay katumbas ng pagiging fiscal o clerk of court sa kasalukuyan dahil mataas ang pagtingin sa mga escribano noong panahon ng mga Español.[17]

Sa pagsasamahan nina Don Procopio at Doña Carmen ay nagbunga ng mga anak na sina Candelaria, Benigna, Procopio, Tiburcio at Rosario.

IV. Masoneriya at ang Himagsikang 1896 sa Tarlac

Soberania Monacal—Monastic Supremacy, ito ang terminong ginamit ng repormistang si Marcelo H. del Pilar sa paghahari at pang-aapi ng mga fraile dito sa Pilipinas. Nagkakamal sila ng limpak-limpak na salapi at kumakamkam ng lupa na gamit ang Ngalan ng Maykapal. Kaya naman ikinampanya ng mga ilustradong tulad niya na upang umunlad raw ang Pilipinas, kailangang patalsikin ang fraile.[18] At upang maipakita ang kagustuhan nilang magkaroon ng alternatibo mula sa iglesia ng mga Español, na siya rin namang kasabwat ng pamahalaang Español sa pang-aapi lumaganap ang kilusang masoneriya sa mga Ilustrado lalo na sa mga edukadong lumalaban sa pananakop ng mga Kastila. Ang kilusang masoneriya ay matagal nang nilalabanan ng Simbahang Katoliko sa maling paratang na ito ay hindi tumatalima sa aral ng simbahan at hindi naniniwala sa Diyos.

Ayon sa isang talumpati ng mga mason sa Europa, ang masoneriya ay ang pinakadakilang kapahayagan ng demokrasya, at ang mga prinsipyo nito ng Libertad, Ygualdad y Fraternidad ay dapat ipalaganap upang makamit ang reporma mula sa pagiging kawawang kolonya ng España, na mahirap, sakitin at walang karapatan, tungo sa pagiging masaganang bansa kung saan maghahari ang araw ng katarungan at sibilisasyon.[19] Si Marcelo H. del Pilar mismo, tuwirang binanggit sa isang talumpati na dapat na maisakatuparan ang masoneriya sa buong Pilipinas upang magkaroon na pagmamahal sa kalayaan at pagkakapantay-pantay.[20] Ang Lohiya Solidaridad na kinabibilangan nila del Pilar, José Rizal, Graciano Lopez Jaena, Mariano Ponce, atbp., ay nagpetisyon sa Cortes ng España na magkaroon muli ng representasyon ang Pilipinas sa kanilang Batasan.

Noong Enero ng 1891, wala pang isang taon ng makauwi ang ilustradong si Pedro Serrano, itinatag niya ang Lohiya Nilad at sa mga sumunod na buwan, nagbunga ito ng mga bagong kasapi. Isa sa mga unang naging kasapi na mula sa Pampanga ay si Don Cecilio Hilario, kapatid ni Don Procopio, na sumali noong Abril ng taong nabanggit.[21]

Matapos bumalik ni Rizal, sa Pilipinas mula sa Hongkong, noong Ika-27 ng Hunyo 1892, isang Lunes, sinubukan niya ang bagong ferro-carril pahilaga, na may kasamang dalawang mason. Tumungo siya sa Tarlac, subalit dumalaw muna sa Malolos at San Fernando. Nakipag-usap sa kanya ng lihim ang ilang pinuno ng mga kilusang makabayan.[22] Binubuo niya sa mga panahong ito ang kilusang La Liga Filipina, isang samahang sibiko. Ngunit ayon sa nakalap na impormasyon ng mga Kastila sa mga tahanang kanyang binisita, nais daw ni Rizal na magtayo ng mga lohiya ng masoneriya.[23]

Ayon kay Bb. Timbol, at sinang-ayunan pa ng kanyang pinsang si Florentina Hilario, naikwento daw sa kanila na ang kanilang lolo na si Don Procopio ay nakasama o binisita ni Rizal sa paglalakbay na iyon.[24]

Nakilala ni Rizal ang mga Hilario sa pamamagitan ng Kapampangang si Valentin Ventura,[25] na maaalalang siya ring nagpondo ng pagkakalathala ng pangalawang nobela ni Rizal, ang El Filibusterismo. May naiwang kapatid si Valentin sa Pampanga, si Dr. Balbino Ventura, na sumusulat ng regular sa kapatid ukol sa saloobin ng mga Kapampangan niyang kaibigan laban sa mapang-aping mga Kastila, kabilang na ang mga Hilario. Binibigyan niya rin ang magkakapatid na Hilario ng La Solidaridad, ang pahayagan ng mga repormista.[26]

Nakipagkita si Rizal sa magkapatid na Don Cecilio at Don Tiburcio Hilario sa San Fernando, Pampanga noong Ika-27 ng Hulyo, 1892, pagkatapos noon ay tumulak siya pa-Tarlac upang makipagkita kay Don Procopio. [27] Ngunit ayon kina Filomena Hilario Gwekoh at Zoilo Hilario sa isang interbyu noong Ika-1 ng Marso, 1956, nasa Maynila si Don Procopio nang makarating sa Tarlac si Rizal. Ang nakipagkita kay Rizal sa Tarlac ay ang mga Puno at ang mga Villafuerte. Nagkita rin sina Don Procopio at Rizal sakay ng isang bapor sa Calumpit, Bulacan.[28]

Naging mason si Don Procopio.[29] Maaaring sabihing naimpluwensyahan siya ng kanyang kapatid na si Don Cecilio at ng kanyang bayaw na si Don Kikoy Tañedo na isa sa mga nagtatag ng unang lohiyang masoniko sa lalawigan ng Tarlac, ang Logia Filipino Gran Nacional Orient.[30] Ayon kay Atty. Bor de Jesus, isang beteranong pulitiko sa Tarlac na may angking interes sa mikro-kasaysayan, marami sa mga panginoong maylupa noon, tulad ni Don Kikoy, ang nakilahok sa himagsikan:

Contributor sa Kilusan ng Katipunan noong araw yang si Francisco Tañedo, supporter din yan. Natural naman noong mga panahong iyon yung mga mayayaman, pumanig na sa Filipino Revolution…. Almost the rich people naman in Tarlac were revolutionaries. Basta meron ka noon and you can handle at least the kasamas, then you are an officer of the revolution. [31]

Malaki ang ginampanan ng masoneriya sa paglaganap ng Kataas-taasan, Kagalang-galangang Katipunan ng mga Anak ng Bayan (KKK o Katipunan) sa Tarlac. Ang mga namuno sa lohiyang masoniko ang siya ring namuno sa lokal na kilusang Katipunero. Si Don Kikoy at isa pang lider, si Procopio Evangelista na capitan municipal ng bayan ng Anao, ay ilan lamang sa mga itinuturing na responsable sa pagdadala sa lalawigan sa landas ng himagsikan.[32] Kasama nila sina Francisco Makabulos, Procopio Hilario, Ciriaco Santos, at Candido Ancheta.[33] Kaya naman, pagputok na pagputok ng himagsikan noong Agosto 1896, isa ang Tarlac sa walong lalawigang unang naghimagsik. Katunayan nito ay ang pagiging kabilang ng Tarlac sa walong lalawigan na pinatawan ng batas militar ni Gob. Hen. Ramon Blanco.[34] Dahil sa pagsisikap ng mga masonikong ito, nakilala ang Tarlac sa kanyang papel bilang isa sa mga nagpasimuno ng himagsikan sa Pilipinas, at nakasama pa sa walong sinag ng araw sa ating bandila.
Noong Ika-14 ng Disyembre 1896, isang araw pagkatapos maupo ng Gobernador-Heneral na pinaboran ng mga fraile, si Camilo de Polavieja, marami sa mga Anak ng Bayan na nabilanggo mula sa Tarlac ay dinala sa Bagumbayan upang barilin.[35] Isa na rito ang mason na si Procopio Evangelista. Mula noon, ay halos araw-araw nang may binibitay. Labing-anim na araw bago bitayin si José Rizal.[36]

Ang ganitong kapalaran din ang sasapitin nina Don Kikoy Tañedo at Don Procopio Hilario.

V. Lumalabong Alaala o Tuwirang Paglimot

Madali raw makalimot ang mga Pilipino. Noong una, ninais kong makilala ng lubos sina F. Tañedo at P. Hilario. Hindi pala ganun kadali. Marami akong mga kaanak na kinapanayam subalit ilan lamang ang nakakilala, iba-iba pa ang sinasabi. Mahirap na ngang lubos na makikilala ng Tarlac ang dalawang bayaning ito dahil mismong mga kamag-anak nila hirap na makaalala.

Ano ang kadahilanan ng pagkalimot na ito?

Bago ko isulat muli ang papel na ito, ang nais kong tingnan na salik na nakapagpalimot sa kanila ay ang paghina ng impluwensya ng masoneriya sa bansa na ayon sa suhestiyon ng aking tanyag na propesor na si Dr. Jaime B. Veneracion. Matatandaang sa panahon ng ikalawang dekada ng Ika-20 siglo, maraming prominenteng mga personalidad ang tumalikod sa masoneriya at bumalik sa pagiging Katoliko nang muling makabalik ang impluwensya ng simbahan sa bansa. Isa na rito si Manuel Luis Quezon. Maaaring isipin na ang panahong ito ay nakaapekto sa alaala ng mga Katipunerong mason na sina Don Kikoy at Don Procopio.

Ngunit ayon kay Prop. Rene Escalante, hindi dapat ipagkamali ang masoneriya sa Katipunan. Bagama’t may pagkakataong ang dalawang organisasyon ay tuwirang nagtulungan, di naglaon ay naghiwalay rin sila ng landas dahil sa kaibahan ng kanilang mga paniniwala. Nanatiling repormista ang masoneriya, habang naging radikal ang Katipunan. Makikita ito sa pag-iwas ng maraming mason sa pagputok ng himagsikan. Nang madiskubre ang Katipunan, sinisi ng mga fraile ang masoneriya at maraming mga mason ang tinugis. Upang panatilihin ang mga lohiya, umiwas sila sa pakikisangkot. Makikita ito nang ipahayag ni Ambrosio Flores na nagsabing ang karahasan ay taliwas sa paniniwala ng mga mason at binalaan ang lahat ng kanyang mga kasama na huwag makikilahok sa kahit anong paraan sa paghihimagsik. Naniniwala pa rin silang reporma ang kasagutan at hindi karahasan.[37] Masasabing sa panahon na kinailangan sila ng kanilang mga kasamang Katipunero, ilan sa mga mason ay nag-ala Poncio Pilato. Kaya kung humina man ang masoneriya matapos ang himagsikan, hindi nangangahulugan na makakalimutan rin ang mga masonikong sumama at nagpakabayani sa Katipunan.

Sa kalaunan ng aking pagtatanong-tanong sa mga kaanak nina Don Kikoy at Don Procopio, natuklasan ko na mas simple pala ang dahilan ng paglimot sa buhay ng kanilang mga kaanak: Ang pananahimik at hindi pagsasalaysay.

Ayon kay Gng. Evangelina Hilario Lacson, hindi niya malalaman ang kwento ng kanyang mga lolo kung hindi nagkwento ang kanyang lola. Naging tahimik ang kanyang amang si Zoilo Hilario ukol sa karanasan ng kanyang ama at mga tiyo noong himagsikan:

…parents have not been recounting their experiences to their children. They kept things to themselves. I don’t know why the Filipino parent is like that. He does not want to impress his children with his exploits when he was young. I don’t know if that’s humility or the fear, lest their offspring would be…. If our grandparents were quiet about their experiences. We would not know anything.[38]

Iba’t iba ang kadahilanan ng tuwirang pananahimik ng maraming mga tao ukol sa himagsikan. Maaaring masakit ang naging karanasan ng mga nabuhay noong panahong iyon. Sa kaso ng mga kaanak ni Don Kikoy na isang panginoong maylupa, may opinyon si Atty. de Jesus:

The Tañedos are very conservative. If you look at their character, they were always on the low profile. It’s only Mike (Tañedo) who is in a high profile now…. In other words, normally a landed or a rich person would not like the son to go into politics or revolutionary activities to concentrate on their family heirlooms and family landholdings. Not to get involved in politics where he would have to throw money. Not be involved in adventurism like going to the military and revolution and forget about your place. There are even times when they have to inter-marry their cousins so that their property becomes intact. These are the conservative type, that’s why it is very normal for the Tañedos not to mention this to his children so that they will not be inspired to go into it. Because if everybody’s going, who will handle the property….[39]

Maliwanag na makikita ang sentimiyentong ito sa sinambit na kataga ni Lola Oda tungkol sa kanyang mga lolo, “Bakit niyo sinusulat yan? Mga gago ‘yang mga lolo kong ‘yan! [Kami sa pamilya,] kung minsan, may insanity for heroism. Darating ang panahon, ayaw na [ng mga taong] sumulat tungkol sa mga bagay na ito.” [40]

Ngunit hindi lamang pananahimik ng mga pamilya ang dahilan na binabanggit ni Atty. De Jesus. Ayon pa sa kanya, ang pananahimik at hindi pagpapakita ng pagmamalasakit sa nakaraan ng pamahalaang lokal ng Tarlac ay may kagagawan din sa pagpapalabo ng alaala ng mga bayaning Tarlaqueño:

…and also the failure of members of the council. During our days, meron pang kaunti e. There is such thing as a committee on special events. Special events mean honoring of heroes, prominent people, etc. etc., necrological services to dead members of the council. Special events committee takes care for that. Now wala na e. Wala na e…[41]

At ang huling salik na nakakapagpapalabo sa alaala ng mga bayaning Tarlaqeño ay ang pananahimik ng paaralan at ng sistemang edukasyunal ukol sa sariling mikro-kasaysayan:

Yung generation natin, they failed to inculcate into the minds of our students what their ancestors who built this town. What comes out, prominent among them, was of the national heroes like José Rizal, everybody knows José Rizal, but now our teachers don’t mention about Procopio Hilario or even Francisco Macabulos for that matter. Well, he is our Tarlac hero. And yet they know about Andres Bonifacio and many others. That is why, accomplishments of these people are forgotten which are supposed to be more inspirational than the national heroes. Because the nationals are very far away while these Ciriaco Santos, Francisco Tañedo, their acts can be done by anyone of us because we’re here. So if they, one time, walked on Tarlac soil, we also walk in Tarlac soil. We can do what they have done or much better. But maybe it’s the fault of education. Unlike Japanese, they are more or less ancestral worshippers, so they know exactly who was this and this. Tayo hindi e…[42]

Ayon din kay Atty. De Jesus, napupulitika rin ang mga bayaning lokal, at maaaring maging sanhi ng paglimot sa kanila. Aktibo sa pulitika ang kaanak na si Mike Tañedo, na nakalaban ng kasalukuyang alkalde ng lungsod (2005). Kaya maaaring ang pulitika rin ay maging sanhi ng paglimot. Ayon kay Atty. De Jesus:

Although there are sometimes civic minded people who try to retrieve from records outstanding Tarlaqueños. They are honored. But sometimes they become political. The enemy of this camp, would not mention the name of this fellow even though he is more prominent than the other, for purposes of not bringing up the family name of this individual, may halong selfishness. They will honor this, but because this person is related to his political enemy, they will not include them.[43]

Ang kapabayaan ng lokal na pamahalaan sa pamanang kasaysayan ng Lungsod ay makikita sa kawalan ng suportang binibigay kay Prop. Lino Dizon na nag-iisang nagtataguyod ng Center for Tarlaqueño Studies sa Tarlac State University.

Bagama’t marami na ang nawalang alaala sa mga limot na mga bayaning ito, ginugunita pa rin ng kanilang mga kaanak ang kanilang papel sa Kasaysayan ng Tarlac. Taun-taon, nagsasama-sama ang mga Tañedo upang ipagdiwang na sila’y nabibilang sa angkan ng mga namuno at namayani sa Tarlac sa loob ng dalawang daang taon. Pinalad ako na makapunta sa ganitong klaseng pagtitipon noong Ika-2 ng Marso, 2003, at dumating sa pagkakataong ito ang isa pang kaanak, si Senador Tessie Aquino-Oreta. Kinuha ko ang pagkakataong ito upang tanungin ang mga kaanak ng mga Tañedo kung ano ang kanilang masasabi na kabilang sila sa pamilyang ito.[44]

Primo Tañedo, 74 taong gulang: “Kung minsan talagang naipagmamalaki mo, yung mga pinanggalingan mo, may sinasabi, at mararangal na tao!”

Dr. Jerome Lapeña, City Health Officer ng Lungsod ng Tarlac: “Siyempre proud ka rin, it’s an honor na galing ka dun sa pamilyang iyon…at siguro sa darating pang mga henerasyon ay marami ding mga sisibol na mga kamag-anak na puedeng mamuno rin dito sa ating syudad.”
Candido “Amang” Guiam, dating gobernador ng Tarlac: “Nais naming dalhin ang tradisyon ng pagmamahal sa bayan ng aming mga ninuno.”

Marami sa kanilang mga kaanak na nakakabatid ng dakilang nakalipas ng mga nauna sa kanila ay tila dinadala ang karangalan sa iba’t ibang larangan na kanilang pasukin. Ilan lamang sa mga ito sina Procopio Hilario [Jr.] na anak ni Don Procopio, na naging guro mismo ni Atty. De Jesus sa Español sa Tarlac National High School at sa maraming pagkakataon nagnais na manilbihan bilang alkalde ng Tarlac subalit laging natatalo. Ayon kay Atty. De Jesus, si Apong Procopio ay mabait, matulungin at hindi gahaman.[45] Ang mga apo ng rebolusyunaryong si Procopio tulad nina Milagros Hilario Timbol-Anunciacion ay namayagpag din bilang isang manunulat sa Pilipinas at sa Amerika habang ang kanyang kapatid na si Socorro Hilario-Timbol ay naging isang kilalang guro at direktora ng Tarlac First Baptist Church School.

Ang pamangkin naman ni Don Procopio sa Pampanga na si Zoilo Hilario ay naging tanyag na mambabatas ng mga masang mahihirap, at ang kanyang mga anak na sina Rafaelita at Evangelina ay namukod tangi rin sa mga karerang kanilang pinili. Si Rafaelita Hilario-Soriano ay naging diplomat na nakibahagi sa SEATO, na sumulat ng tala ukol sa buhay ng kanyang mga lolo—A Shaft of Light[46], habang si Evangelina Hilario-Lacson ay isang manunulat ukol sa Literaturang Kapampangan, guro, at ang payunir na tagapag-organisa ng mga field offices ng Social Security System. Dahil sa “hindi mapantayang” ambag ng buong angkan ng mga Hilario sa Kasaysayan ng Pampanga, sila ay pinarangalan nang maging Lungsod ang San Fernando sa pamumuno ni Alkalde Rey Aquino.[47]

Bagama’t marami ang naging mga propesyunal, marami rin naman sa mga angkan ng Tañedo ang hindi nagpasaway at pumasok sa pulitika, tulad nina dating Bise-Alkalde Miguel “Mike” Tañedo, dating Senador Eva Estrada-Kalaw at ang dating Senador Benigno “Ninoy” Aquino, Jr.

Halimbawa sila ng mga taong nakababatid ng kanilang nakaraan at ng kahalagahan ng kasaysayan upang kilalanin ang sarili at ang kayang maabot. Sapagkat sina Don Kikoy at Don Procopio ay mga ordinaryong mamamayan na tumugon sa hamon ng pagkakataon at naging mga bayani. Na nagpapatunay lamang na ang lahat tayo ay may kakayahang maging bayani sa ating sariling mga kaparaanan.

At kahit na malabo na ang alaala, subukan nating gunitain ang kabayanihan ng ating dalawang bida, nang sa gayon ay mabuhay sila hindi lamang sa ating mga kalye, kundi pati na rin sa ating puso at isipan.

VI. Kabayanihan

Inatasan ni Hen Emilio Aguinaldo si Don Kikoy Tañedo na magtatag ng isang yunit ng rebolusyunaryong pamahalaan.[48] Malamang sa malamang, naging katulong niya ang kanyang bayaw na si Don Procopio sa mga gawain ng himagsikan sa Tarlac, pangunahin na ang pag-oorganisa.[49] Dalawa sila sa mga lider rebolusyunaryo sa ilalim ni Hen. Francisco Makabulos y Soliman.[50]

Sa ilang mga talang pangkasaysayan matapos ang himagsikan, binabanggit ang kanilang mga pangalan bilang mga Tarlaqueñong mason na pawang pinatay nang dahil sa Katipunan.[51]
Dahil hindi naipasa ang kanilang kwento, may ilang mga bersyon ang lumabas kung paano sila namatay.

Nang aking unang makapanayam ang kaanak na si dating Bise-Alkalde Mike Tañedo sa reunion ng mga Tañedo noong 2003 (Kung saan kabilang ang mga Hilario), kanyang binanggit na naging biktima si Don Kikoy Tañedo ng alitan nina Hen. Emilio Aguinaldo at Hen. Antonio Luna (mga 1899). Ayon sa kanya, “Si Francisco Tañedo ay naging gwardiya ni Hen. Luna…at inambus ng mga tauhan ni Hen. Aguinaldo.” Tila ito rin ang binabanggit ni Rafaelita Soriano, na si Don Kikoy, kasama si Don Procopio, ay biktima diumano ng mga tagasunod ni Hen. Aguinaldo dahil sa kaugnayan nila kay Hen. Luna.[52]

Subalit, nang magbalik ako kamakailan sa dating bise-alkalde, tila iba na ang kanyang sinasabi:

F. Tañedo, general ni Juan (sic) Luna. They stayed in Tarlac, passing by Tarlac, F. Tañedo was with Servillano Aquino, with Gen. Emiterio Lapus, I think one of the Villafuertes and Procopio Hilario. To be believed, kasi Procopio Hilario, yung mga tao niya, silang pumatay dun kay F. Tañedo. Rumor yun na silang pumatay because of Antonio Luna’s wealth, may pinag-aawayan na wealth nun e…. Because it was a battle of generals.

Tila hindi ko mapaniwalaan ang aking narinig. Ang aking pilit na pinagsasama sa akdang ito bilang magkatuwang sa pagpapalaganap ng himagsikan sa Tarlac ay magkatunggali, at hindi lang simpleng magkatunggali kundi nagpatayan pa! Naisip kong dapat pala imbes na pagkaisahin ay dapat ipagsabong ko ang ating dalawang bida. At dahil hindi ako mapakali, niliwanag kong muli kay G. Mike Tañedo kung talagang sa tingin niya ay kayang gawin ni Don Procopio ito sa kanyang bayaw na si Don Kikoy? Ang kanyang kasagutan:

We cannot say, that is the rumor, ang mga sinasabi ng mga lolo-lola naming. Hindi naman si Procopio, kundi men under Procopio Hilario, squadron yan e. Antonio’s wealth ang pinag-uusapan. Bulk of Antonio’s wealth went to the Cojuangco’s.

Ipinagtanggol niya ang kanyang kwento sa pagsasabing, “Kasi yung mga ibang historian kasi, alam mo na, may facts. Hindi naman by facts sa kanila, by hearsay lang, pero kasi ang nakakausap ko yung lolo ko, si Emilio Tañedo.”[53]

Ngunit hindi ako pinanghinaan ng loob. Iba ang aking konklusyon base sa mga tala: Hindi na umabot sina Don Kikoy Tañedo at Don Procopio Hilario sa taong 1899, at hindi maaaring nagkatunggali sila dahil sa yaman ni Hen. Luna noong 1899 sapagkat sila ay pumanaw na noon pa lamang unang bahagi ng himagsikan (1896-1897).

Ayon sa mga Hilario, dahil sa kaugnayan niya sa himagsikan, si Don Procopio ay binaril.[54] Sinasang-ayunan ito ng palagay ng pamosong lokal na historyador ng lalawigan ng Tarlac, Prop. Lino Lenon Dizon, na malamang kasama ni Don Procopio sina Procopio Evangelista at iba pang mga Tarlaqueñong rebolusyunaryo at mason na binaril sa Bagumbayan noong Ika-14 ng Disyembre 1896 sa kanilang kaugnayan sa himagsikan.[55]

Si Don Kikoy naman, ayon sa mga datos at ayon mismo kay Marcos Tañedo na sumulat ng isang Kasaysayan ng Tarlac at ng mga Tañedo noong 1956, ay nagkaroon ng hidwaan sa isang guardia civil,[56] kaya naman sinalakay ang kanyang tahanan. Nasukat ang kanyang katapangan nang tanungin siya ukol sa mga gawain rebolusyunaryo ng masoneriya, sa kabila ng pagpapahirap, tumanggi siyang ipagkanulo ang kanyang mga kapatid na mason. Pinahirapan siya hanggang mamatay.[57]

Malamang sa malamang, bago pa lamang ang Enero ng 1898 napatay na si Don Kikoy, dahil sa ikatlong linggo ng buwan na nabanggit, sinabi ni Hen. Francisco Makabulos sa isang sulat kay Padre Bernardo Martinez, OSA na kaya patuloy ang kanyang pakikipaglaban sa mga Kastila sa kabila ng pakikipagkasundo ni Aguinaldo sa Biak na Bato, ay dahil sa pagkamatay ni Don Kikoy.[58] Ninais din ng mga tagasunod at kapamilya ni Don Kikoy na ipaghiganti ang maagang kamatayan ng kaanak kaya binalak nilang kubkubin ang bayan ng Tarlac mula sa mga Español.[59]

Kahit walang ispesipikong tala ukol sa dinanas na hirap ng mga bayaning sina Don Kikoy Tañedo at Don Procopio Hilario, may mga tala ukol sa karaniwang paraan ng pagpaparusa at pagbitay ang ginagawa ng mga Español sa kanilang mga bihag noong mga panahong iyon. Ito ang isang tala ng maaaring kanilang dinanas:

Ang mga parusang iginawad sa mga hinuli ay mahaba at may kahirapang isa-isahin ngunit ang karaniwan ay huwag pakainin ng magha-maghapon, paluin sa talampakan, palakarin sa munggo, ibitin ng patiwarik at biglang ibagsak, paluin ng palasan (makapal na yantok) nang patihaya, duruin ng aspile ang kukó, inisin sa mga bartolina na magha-maghapong nakatayo, ilubog sa balon at maka-sandali ay hanguin, at iba’t iba pa. Sa katapus-tapusan, ay barilin.[60]

Batay sa iba pang mga nakasulat na dokumento, inisa-isa ni Teodoro M. Kalaw ang mga pagpapahirap na ito:

1. Pagkukulong ng daan-daang tao sa maliliit na karsel sa ilalim ng lupa upang mamatay sa pagkainis; 2. Pilit na pagpapainom ng maraming tubig sa mga bilanggo; 3. Paglason sa pamamagitan ng tasa-tasang kapeng may lason; 4. Pagtusok ng matulis na kahoy sa pagitan ng kuko at laman ng daliri; 5. Pagpalo. Pagbibitin sa mga bilanggo sa loob ng dalawampu hanggang tatlumpung minuto at pagkatapos ay pababayaan silang bumagsak dahil sa sariling bigat; 6. Pagkayod sa balat ng talampakan sa pamamagitan ng walang patid na pagpalo, at pagkatapos ay pilit palalakarin ang bilanggo sa buhanginan, at di mabilang pang ibang pahirap na sinumpa ng lathalaan ng ibang bansa.[61]

Nang hilingin ng pagkakataon ang kanilang kabayanihan, ibinigay nina F. Tañedo at P. Hilario ang kanilang makakaya para sa kalayaan ng ating bayan—pati kanilang kabataan at kanilang buhay ay kanilang inalay, upang ipaglaban ang kalayaang tinatamasa natin ngayon. Sa panahong ito, ang tawag ng pagkakataon sa ating mga Pilipino, lalong-lalo na sa mga kabataan, ay ang makipagtulungan sa pagpapaunlad ng ating bayan. Gawin lang nating maayos ang ating mga gawain at propesyon—sa ganitong paraan, ipinapakita na nating lahat ang ating pagmamalasakit sa bayan. Ang pagtugon sa tawag ng panahon ang siyang diwa ng kabayanihan na marapat lamang nating panatiliin sa ating buhay at sa ating puso bilang mamamayan ng bayan, at ng bansa.

Ayon nga kay Gng. Lacson sa pagbabalik tanaw sa kabayanihan ng kanyang mga ninuno, “[They] died early… [But t]hey were able to perform their heroic deeds within the limited time.”[62]

[P.S.: Kamakailan lamang, mga taong 2002, naglagay ng plakeng pang-alaala para kay Francisco Tañedo ang kanyang mga kasamang mason sa Tarlac sa kanyang kalsada sa harapan mismo ng Katedral ni San Sebastian. Subalit nang akin itong balikan, ito ay nawawala na, maaaring ninakaw. Nagpapakita ng marami pang ibang ninakaw na mga alaala.][63]

MGA SANGGUNIAN

Mga nailathalang babasahin:

Catu, Vicente. “How Tarlac Streets Got Their Names.” The Monitor, 4 February 1973, p. 3.

Cojuangco, Margarita delos Reyes. Tarlac: Prehistory to World War II. Tarlac, Tarlac: Tarlac Provincial Government, 1997.

Cruz, Hermenigildo, Ang Aklat ni Andres Bonifacio. Maynila, 1922.

Del Pilar, Marcelo H. Monastic Supremacy In The Philippines.

Dizon, Lino Lenon. Tarlac and the Revolutionary Landscape. Tarlac: Center for Tarlaqueño Studies, Tarlac State University/Holy Cross College, 1997.

__________, “The Cabecera of Tarlac (An Offertory of Historical Notes).” Online, Internet: Available URL: http://www.geocities.com/balen_net/cabecera.htm.

Escalante, Rene R., “Philippine Masonry and the 1896 Revolution,” Pithaya. UP Departamento ng Kasaysayan, 1997, pp. 76-97.

Joaquin, Nick. Rizal in Saga: A Life for Student Fans. Manila: National Centennial Commission, 1996.

__________. The Aquinos of Tarlac: An Essay On History As Three Generations. Mandaluyong: Cacho Hermanos, 1983.

Kalaw, Teodoro M. Ang Himagsikang Pilipino, salin ni Virgilio S. Almario. Maynila: Pambansang Suriang Pangkasaysayan, 1989.

__________. Philippine Masonry: Its Origin, Development, and Vicissitudes Up To Present Time (1920), salin sa Ingles nina Frederic H. Stevens at Antonio Amechazurra. Maynila: McCullough Printing Company, 1956.

Martinez, Bernardo, OSA. Apuntes.

Soriano, Rafaelita Hilario. A Shaft Of Light (Revised Editon). Lungsod Quezon: Printon Press, 1996.

Tañedo, Marcos. Makuyad A Kasalesayan O (Historia) Kñg Pangatatag Ning Balen Tarlac A Ngeni Meguing Lalawigan (Provincia) (Maikling Kasaysayan o Historia Ng Pagkakatatag Ng Bayang Tarlac Na Ngayo’y Naging Lalawigan). 1956.

Timbol-Anunciacion, Milagros Hilario. Sunrise at 32B: A Collection of Poems. San Francisco, CA: Sunrise Books, 1987.

Mga kinapanayam:

De Jesus, Atty. Bor, beteranong pulitiko sa Tarlak na may angking interes sa mikro-kasaysayan ng lungsod. San Sebastian, Lungsod ng Tarlac, Ika-18 ng Setyembre 2005.

Dizon, Prop. Lino Lenon, tanyag na historyador ng Tarlac, 43 taong gulang. #2 JPE Apartments, San Sebastian Village, Lungsod ng Tarlac, Ika-16 ng Marso 2003.

Guiam, Hon. Candido “Amang,” dating gobernador ng lalawigan ng Tarlac at kaanak ni Francisco Tañedo, 78 taong gulang. Tañedo Farmhouse, Lungsod ng Tarlac, Ika-2 ng Marso 2003.

Hilario, Bb. Florentina, apo ni Procopio Hilario, 80 taong gulang. Balibago I, Lungsod ng Tarlac, Ika-9 ng Marso 2003.

Lacson, Gng. Evangelina Hilario, apo ng kapatid ni Procopio Hilario, si Hen. Tiburcio Hailario at anak ni Zoilo Hilario, 89 taong gulang. Lacson Ancestral House, Magalang Pampanga, Ika-26 ng Agosto, 2005.

Lapeña, Dr. Jerome Hilario, kasalukuyang city health officer ng Tarlac at apo ni Procopio Hilario, 39 na taong gulang. Tañedo Farmhouse, Lungsod ng Tarlac, Ika-2 ng Marso 2003.

Tañedo, Hon. Miguel “Mike,” dating bise alkalde ng Lungsod ng Tarlac at kaanak ni Francisco Tañedo. Tañedo Farmhouse, San Isidro, Lungsod ng Tarlac, Ika-2 ng Marso 2003, at Ika-3 ng Setyembre 2005.

Tañedo, G. Primo, kaanak ni Francisco Tañedo, 74 na taong gulang. Tañedo Farmhouse, Lungsod ng Tarlac, Ika-2 ng Marso 2003.

Timbol, Bb. Socorro Hilario, apo ni Procopio Hilario, 86 na taong gulang. Denny Hill Townhouses, Carangian, Lungsod ng Tarlac, Ika-23 ng Pebrero 2003.
[1] Timbol-Anunciacion, Milagros Hilario, Sunrise at 32B: A Collection of Poems (San Francisco, CA: Sunrise Books, 1987), p. 31.
[2] Timbol, Socorro. Panayam, Ika-23 ng Pebrero, 2003.
[3] Tañedo, Miguel. Panayam, Ika-3 ng Setyembre 2005. Sa barriong ito lumaki ang pamilya ng aking ina—ang mga Briones.
[4] Tañedo, Miguel. Panayam, Ika-2 ng Marso, 2003.
[5] Cojuangco, Margarita delos Reyes, Tarlac: Prehistory to World War II (Tarlac: Sangguniang Panlalawigan, 1997), p. 70-71.
[6] Tañedo, Miguel. Panayam, Panayam, Ika-3 ng Setyembre 2005.
[7] Mali raw ito ayon kay G. Mike Tañedo. Ang Tarlac ay nanggaling raw sa salitang malatarak, Español para sa “bad weapon”—isang sibat na gawa sa tubo pampatay ng mga aeta sa mga mababangis na hayup. Hindi raw talahib ang nakabalot sa Tarlac noon kundi mga tubo.
[8] Dizon, Lino Lenon, “The Tarlac Cabecera.” Tarlac And The Revolutionary Landscape (Tarlac: Center For Tarlaqueño Studies, Tarlac State University/Holy Cross College, 1997), pp. 66-67.
[9] Tañedo, Miguel. Panayam, Ika-2 ng Marso 2003.
[10] Dizon, Lino Lenon, “The Tañedos of Tarlac.” Tarlac And The Revolutionary Landscape (Tarlac: Center For Tarlaqueño Studies, Tarlac State University/Holy Cross College, 1997), pp. 71-72.
[11] Ibid, p. 72.
[12] Tañedo, Miguel. Panayam, Ika-2 ng Marso, 2003.
[13] Cojuangco, p. 1. at Tañedo, Miguel. Panayam, Ika-3 ng Setyembre 2005.
[14] Cojuangco, p. 43.
[15] Soriano, Rafaelita Hilario, A Shaft Of Light Revised Editon, (Lungsod Quezon: Printon Press, 1996), p.12.
[16] Timbol, Socorro Hilario. Panayam, Ika-23 ng Pebrero, 2003.
[17] Lacson, Evangelina Hilario. Panayam, Ika-26 ng Agosto, 2005.
[18] Del Pilar, Marcelo H., Monastic Supremacy In The Philippines.
[19] Kalaw, Teodoro, Philippine Masonry: Its Origin, Development, and Vicissitudes Up To Present Time (1920), salin sa Ingles nina Frederic H. Stevens at Antonio Amechazurra (Maynila: McCullough Printing Company, 1956), pp. 23-26.
[20] Ibid., p. 29-37.
[21] Ibid., p. 50.
[22] Joaquin, Nick, Rizal in Saga: A Life for Student Fans (Manila: National Centennial Commission, 1996), pp. 283-284.
[23] Cojuangco, pp. 88-89.
[24] Timbol, Socorro Hilario. Panayam, Ika-23 ng Pebrero, 2003, at Florentina Hilario. Panayam, Ika-9 ng Marso, 2003.
[25] Soriano, p 12.
[26] Ibid. p. 12.
[27] Ibid. pp. 9, 12.
[28] Ibid. p. 35.
[29] Cojuangco, p. 89.
[30] Mula sa plakeng dating nakalagay sa ilalim ng poste sa kalyeng F. Tañedo na ipinagawa ng mga mason ng Lohiya Isagani No. 96 at sa Cojuangco, p. 89.
[31] De Jesus, Bor. Panayam, Ika-18 ng Setyembre 2005. Ito ay sinang-ayunan ni Joaquin, Nick, The Aquinos of Tarlac: An Essay on History As Three Generations, (Mandaluyong: Cacho Hermanos, 1983), p. 35.
[32] Dizon, “The Tarlac Cabecera.” p. 67, at Cojuangco, p. 89.
[33] Dizon, Lino Lenon, “The Cabecera of Tarlac (An Offertory of Historical Notes).” Online, Internet: Available URL: http://www.geocities.com/balen_net/cabecera.htm, at Catu, Vicente, “How Tarlac Streets Got Their Names,” The Monitor, 4 February 1973, p. 3.
[34] Dizon, Lino Lenon, “January 24, 1897: The First Cry Of Tarlac.” Tarlac And The Revolutionary Landscape (Tarlac: Center For Tarlaqueño Studies, Tarlac State University/Holy Cross College, 1997), p. 2.
[35] Kalaw, Teodoro M., Ang Himagsikang Pilipino, salin ni Virgilio S. Almario (Maynila: Pambansang Suriang Pangkasaysayan, 1989), p. 29.
[36] Cojuangco, p. 89.
[37] Escalante, Rene R., “Philippine Masonry and the 1896 Revolution,” Pithaya (UP Departamento ng Kasaysayan, 1997), pp. 92-97.
[38] Lacson, Evangelina Hilario. Panayam, Ika-26 ng Agosto, 2005.
[39] De Jesus, Bor. Panayam, Ika-18 ng Setyembre 2005.
[40] Timbol, Socorro Hilario. Panayam, Ika-23 ng Pebrero, 2003.
[41] De Jesus, Bor. Panayam, Ika-18 ng Setyembre 2005.
[42] Ibid.
[43] Ibid.
[44] Lahat ng panayam ay ginawa sa reunion ng Angkang Tañedo na ginanap sa Tañedo Farmhouse, San Isidro, Lungsod ng Tarlac.
[45] Ilang talata mula kay Atty. Bor de Jesus tungkol kay Apong Procopio Hilario, anak ni Don Procopio, na kanyang naging guro sa Spanish sa Tarlac Provincial High School, Batch 1953:
Every election time, he ran for mayor, he’s always defeated, no surrender. I don’t know how serious he was campaigning but his name was always there. Very kind, as far as kindness is concern. He’s not a terror. He just passed all his students. During his days, he seems not to be interested so much in teaching, he just passed all. He’s not a disciplinarian or whatever, like the other teachers who use penalties to bore the students to make up, but in the case of Apong Procopio, he does not give a damn. That’ s why he was loved by the students, because he does not scold, he does not give bad grades, everybody’s passing. Maybe his subject, the Spanish, is not so much of importance, that’s why (unintelligible). I think [he could have been a good mayor] because apparently Apong Procopio is not a greedy man. He’s more of a public servant, very simple man. If you only listen to him, his obsession in running for mayoralty is to put discipline and order in the governing of this municipality. He was not an ambitious man that wants to go up… He was a simple man who wanted only to help the town. He was a philanthropist, he easily donates, give away many thing when people go to his place, knowing that they will not vote for him but he still gives. So generally he’s a kind man, but when he was running for mayor, he was out of his time. Wala na siya sa time niya, so people did not take him seriously anymore.

[46] Soriano, Rafaelita Hilario, A Shaft Of Light Revised Editon, (Lungsod Quezon: Printon Press, 1996).
[47] Lacson, Evangelina Hilario. Panayam, Ika-26 ng Agosto, 2005.
[48] Cojuangco, p. 89.
[49] Guiam, Candido. Panayam, Ika-2 ng Marso, 2003. Ito raw ang laging ikinukwento sa kanya ng kanyang mga ninuno.
[50] Dizon, Lino Lenon. Panayam, Ika-16 ng Marso 2003.
[51] Cruz, Hermenigildo, Ang Aklat ni Andres Bonifacio (Maynila, 1922).
[52] Soriano, p. 12.
[53] Binanatan pa niya ang isang tanyag na historyador sa Tarlac:

Di ko alam kung saan ang mga datang kinuha niya. Pero si ____, is close in my age, matanda pa ako kay ____, nakiki-ano lang yan. Noon nakakausap niya sina Mr. Catu. Pero ako, ang kausap ko, mismong mga descendants—si Lolo Millo, ang daddy, sina Butch [Millena], marami. Meron akong complete from 1730, ang family tree ng Tañedo, from the first generation up top the twelfth generation.

[54] Timbol, Socorro Hilario. Panayam, Ika-23 ng Pebrero, 2003.
[55] Dizon, Lino Lenon. Panayam, Ika-16 ng Marso 2003.
[56] Tañedo, Marcos, Makuyad A Kasalesayan O (Historia) Kñg Pangatatag Ning Balen Tarlac A Ngeni Meguing Lalawigan (Provincia) (Maikling Kasaysayan o Historia Ng Pagkakatatag Ng Bayang Tarlac Na Ngayo’y Naging Lalawigan – 1956), 31-32, at sa Dizon, “The Tañedos of Tarlac,” p. 73.
[57] Catu, p. 3., Dizon, p. 73; Cojuangco, p. 89; at sa plakeng nakalagay sa ilalim ng poste ng kalyeng F. Tañedo:

Isagani Lodge No. 96 F & AM, Masonic District no. 35.

This street is dedicated to the illustrious Bro. Francisco Tañedo, patriot and martyr, one of the founders and member of Logia Filipino Gran Nacional, the first Masonic lodge organized in the province.

Responsible for the establishment of a unit of the revolutionary government in Tarlac, he was tortured to death by the guardia civiles for refusing to implicate brother freemasons involved in the revolutionary movement against the Spanish rule.

[58] Dizon, Lino Lenon. Panayam, Ika-16 ng Marso 2003. Matatagpuan ang talang ito sa Apuntes ni Padre Bernardo Martinez, OSA.
[59] Tañedo, Marcos, p. 32.
[60] Cruz.
[61] Kalaw, Ang Himagsikang Pilipino, p. 16.
[62] Lacson, Evangelina Hilario. Panayam, Ika-26 ng Agosto, 2005.
[63] Iniaalay kay Bb. Heidee Esguerra, isa sa aking mga unang estudyante sa Kasaysayan I sa Unibersidad ng Pilipinas at aking matalik na kaibigan. Para sa iyo ang aking unang papel sa aking kursong masterado.